Προσπαθώντας κάποιος να προσεγγίσει κριτικά την ογκωδέστατη (762 σελίδων) «Ιθάκη», είναι υποχρεωμένος να προσέξει ιδιαίτερα τον πρόλογο, αφού αυτός μας παρέχει ασφαλή συμπεράσματα για τη μέθοδο και τη «σκοπιά» του συγγραφέα. Γι’ αυτόν τον λόγο, και σε αυτό, το δεύτερο μέρος της κριτικής μας εστιάζουμε στον πρόλογο.
«Εγώ και η αποστολή μου»
Ο συγγραφέας προσεγγίζει την πολιτική του πορεία με έναν σταθερό άξονα: το «εγώ» του. Και αυτό το κάνει σε βαθμό που ο αναγνώστης, από τον πρόλογο κιόλας, αναρωτιέται αν διαβάζει τις απόψεις ενός αριστερού πολιτικού ή τα απομνημονεύματα ενός εκθρονισμένου βασιλιά. Απόλυτα ενδεικτικές είναι οι ακόλουθες δύο εκφράσεις που χρησιμοποιεί στον πρόλογο: «όταν ανέλαβα την ηγεσία ενός μικρού κόμματος της Αριστεράς» και «όταν ανέλαβα την ευθύνη της χώρας». Η αποφυγή των τυπικά σωστών λέξεων «προεδρία» και «πρωθυπουργία», θα μπορούσε να είναι τυχαία μόνο αν μιλούσαμε για προφορικό και όχι για γραπτό λόγο, και μάλιστα για ένα βιβλίο. Με αυτό το προσωποκεντρικό – εγωκεντρικό ύφος, περιεχόμενο και ήθος γραφής, το οποίο κυριαρχεί από τόσο νωρίς στο βιβλίο του, ο Τσίπρας επιχειρεί συνειδητά, χωρίς περιττά προσχήματα ή προφυλάξεις, να υπερασπιστεί τον μύθο του «ισχυρού» και «χαρισματικού» ηγέτη.
Φυσικά, η αλήθεια είναι διαφορετική από εκείνη ενός προσωπικού «success story» που υπονοούν οι συγκεκριμένες εκφράσεις. Το 2008, ο Αλέξης Τσίπρας ανέλαβε, όχι την ηγεσία γενικά, αλλά την προεδρία του κόμματος του ΣΥΝ, ως εκπρόσωπος της πλειοψηφούσας αριστερής πτέρυγας του κόμματος, με την ιδιότητα του ανερχόμενου και υποσχόμενου στελέχους της. Δίχως τη θέληση και την εντολή μερικών χιλιάδων αριστερών αγωνιστών του κόμματος και χωρίς τον δικό τους αγώνα ενάντια στη δεξιά, «ανανεωτική» πτέρυγα και τις διαρκείς αντι-αριστερές προκλήσεις της, ο συγγραφέας της «Ιθάκης» δεν θα βρισκόταν ποτέ σ’ αυτή τη θέση. Μάλιστα στην πραγματικότητα, και αυτή ακόμα η προεδρία του, είχε περιορισμένες εξουσίες, με τον Αλέκο Αλαβάνο να είναι τότε ο ντε φάκτο πρόεδρος του συμμαχικού σχήματος που συμμετείχε ο ΣΥΝ, δηλαδή του ΣΥΡΙΖΑ, ως πρόεδρος της Κοινοβουλευτικής του Ομάδας.
Επιπλέον, το 2015 η ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον συγγραφέα (ή κατά τον ίδιο, της «ευθύνης της χώρας»!) ήταν το αποτέλεσμα της ανάπτυξης ενός ολόκληρου κινήματος της εργατικής τάξης και της νεολαίας, του μαζικού αντιμνημονιακού κινήματος 2010-2015. Ο Αλέξης Τσίπρας και το «εγώ» του, ήρθαν στην εξουσία αποκλειστικά χάρις σ’ αυτό το κίνημα, στην πίεση του οποίου οφείλονται όλες οι βασικές ριζοσπαστικές κυβερνητικές διακηρύξεις με τις οποίες ο συγγραφέας «ανέλαβε την ευθύνη της χώρας». Η πλήρης απουσία αναφοράς σε αυτόν τον αποφασιστικό παράγοντα σα να ήταν ανύπαρκτος ή έστω, μια επουσιώδης λεπτομέρεια, μαρτυρά το μέγεθος της πρόθυμης αιχμαλωσίας του συγγραφέα – ηγέτη στον ίδιο τον μύθο των αυλοκολάκων του. Μοιάζει να είναι βαθιά πεπεισμένος για το ότι έγινε ηγέτης της Αριστεράς και πρωθυπουργός, αποκλειστικά γιατί είναι «χαρισματικός».
Μάλιστα σ’ ένα άλλο σημείο του προλόγου, αυτή η πεποίθηση του συγγραφέα γίνεται επίσης απόλυτα ξεκάθαρη. Γράφει: «Η πολιτική, όταν δεν ασκείται ως ρόλος που κληρονομείς αλλά ως εσωτερική αποστολή, έχει τη δύναμη να σε μεταμορφώσει». Εδώ, με τα βέλη του συγγραφέα να στρέφονται τυπικά ενάντια στα πολιτικά τζάκια, εκδηλώνεται ξανά ατόφιος ο πολιτικός του εγωκεντρισμός. Η πολιτική, ακόμα και για έναν μέσο, μη μαρξιστή, αριστερό ηγέτη αποτελεί πάντοτε σε τελική ανάλυση, εκπροσώπηση συγκεκριμένων ταξικών συμφερόντων. Αν η πολιτική ήταν μια «εσωτερική αποστολή» των ίδιων των πολιτικών, απλώς δεν θα ενδιέφερε κανέναν. Και το σπουδαιότερο για τον συγγραφέα της Ιθάκης: η ενασχόληση μαζί της δεν θα μπορούσε ποτέ να του επιτρέψει να γίνει αρχικά ο πολιτικός εκπρόσωπος των χιλιάδων αριστερών μελών και υποστηρικτών του ΣΥΝ, και αργότερα, των εκατομμυρίων μετεχόντων και υποστηρικτών του αντιμνημονιακού κινήματος.
Όταν ο Μπίσμαρκ διαπλέκεται με τον
Γαλλικό Μάη και τον Μαρξ
Ωστόσο, για να μην τον αδικήσουμε, ο συγγραφέας κάνει στη συνέχεια του προλόγου δύο ακόμα προσθήκες στην απόπειρά του να ορίσει το τι είναι η πολιτική. Έτσι λοιπόν, αναφέρει ότι πολιτική πρώτον «δεν είναι η διαχείριση της καθημερινότητας αλλά η τέχνη της υπέρβασής της», και δεύτερον είναι «η ικανότητα να διευρύνεις τα όρια του εφικτού μέχρι αυτό που χθες φάνταζε αδύνατο να γίνει πραγματικότητα». Και συμπεραίνει θριαμβικά: «Αυτή η πολιτική είναι έφοδος στον ουρανό».
Αν ο πρώτος κατά Τσίπρα συμπληρωματικός ορισμός της πολιτικής μοιάζει να αποτελεί ένα αποκλειστικά δικό του εφεύρημα (και αυτό ίσως εξηγεί το γιατί δεν βγάζει καθόλου νόημα), ο δεύτερος αποτελεί μια ελεύθερη διασκευή-σύνθεση της γνωστής ρήσης του Ότο φον Μπίσμαρκ «η πολιτική είναι η τέχνη του εφικτού» με το σύνθημα του Γαλλικού Μάη του 1968 «είμαστε ρεαλιστές, θέλουμε το αδύνατο». Όπως κάθε ρεφορμιστής, ο Τσίπρας, απεχθάνεται τα «άκρα» και λατρεύει φανατικά τη «μέση οδό», τον (ανύπαρκτο) δρόμο της «συμφιλίωσης των ταξικών αντιθέσεων». Σ’ αυτόν τον κατά Τσίπρα ορισμό της πολιτικής, η «μέση οδός» προκύπτει από το πάντρεμα της ρήσης ενός επιφανούς εκπροσώπου της ευρωπαϊκής αντίδρασης με το σύνθημα ενός από τα σημαντικότερα παραδείγματα της ευρωπαϊκής επανάστασης. Με αυτή την έννοια, μπορούμε να πούμε ότι ο συγγραφέας με αυτό το πονηρά εκλεκτικιστικό του κατασκεύασμα-ορισμό εμφανίζεται συνεπής με την αρχή που διαπνέει την πολιτική σκέψη κάθε ρεφορμιστή: αναζήτηση του μαγικού τρόπου για να ικανοποιηθούν ταυτόχρονα και η άρχουσα τάξη και τα θύματά της.
Ωστόσο, η πρωθυπουργική του θητεία 2015-2019, παρείχε στην Ιστορία μία ακόμα εργαστηριακή απόδειξη για το πόσο οδυνηρό αποτέλεσμα έχει για την εργατική τάξη και τα φτωχά λαϊκά στρώματα η απόπειρα εφαρμογής αυτής της αρχής, και για το πόσο ευνοϊκό αποτέλεσμα αντίθετα, έχει η ίδια αυτή αρχή για την άρχουσα τάξη. Έτσι, αρκεί να θυμίσουμε ότι η λήξη της εξάμηνης (Γενάρης 2015 – Ιούνιος 2015) απόπειρας εφαρμογής αυτής της «μέσης οδού» στην κυβέρνηση ήρθε με την εμφάνιση της στιγμής που η τότε κυβέρνηση και ο επικεφαλής της, έπρεπε αναγκαστικά να επιλέξουν ανάμεσα στους δύο ακραίους δρόμους, είτε εκείνον του «εφικτού» (υποταγή στα μνημόνια), είτε εκείνον του «φαινομενικά αδύνατου» (ρήξη με την άρχουσα τάξη και την τρόικα για την κατάργησή τους). Και το γεγονός ότι ο συγγραφέας σ’ εκείνη την αποφασιστική στιγμή επέλεξε να «διευρύνει» τα «εφικτά» μνημόνια εγκαταλείποντας πλήρως τη «φαινομενικά αδύνατη» κατάργησή τους, μας έχει ήδη πει πολλά και έμπρακτα, τόσο για τον τρόπο με τον οποίο ο ίδιος αντιλαμβάνεται την πολιτική, όσο και για το είδος (και την ταξική φύση) της «χαρισματικότητάς» του.
Φυσικά, ύστερα από όλα αυτά, το τελικό συμπέρασμα κάθε άλλο παρά μπορεί να είναι το ότι αυτή η κατά Τσίπρα αντίληψη της πολιτικής αποτελεί «έφοδο στον ουρανό», όπως γράφει ο ίδιος, σφετεριζόμενος (αυτονόητα ασεβώς) την εμβληματική φράση του Μαρξ για την Παρισινή Κομμούνα του 1871. Το μόνο από τα γραφόμενα στην «Ιθάκη» που κάνει «έφοδο στον ουρανό» είναι το ξεχειλισμένο «εγώ» του συγγραφέα της.
Επιβεβαιώνοντας τους «Olympians»
Μετά τον ατυχή ορισμό του τι είναι πολιτική, ο πρόλογος γνωρίζει ένα νέο διδακτικό αποκορύφωμα. Δοκιμάζοντας ο συγγραφέας με τις ακόλουθες φράσεις να ορίσει αυτή τη φορά το τι είναι η κοινωνική αλλαγή, γράφει: «Γιατί η προσπάθεια για την κοινωνική αλλαγή δεν είναι θεωρία, ούτε ουτοπία, αλλά πράξη καθημερινών ή μεγαλύτερων ρήξεων και προωθητικών συμβιβασμών. Και η διακυβέρνηση δεν είναι δουλειά του “ταξικού εχθρού”, ούτε σημαίνει εγκατάλειψη των ιδεών, αλλά πάλη για την υλοποίησή τους μέσα στις αντιξοότητες της πραγματικότητας».
Δύσκολα μπορεί να βρεθεί ένας άλλος ορισμός που να επιχειρεί με μια σειρά από αφηρημένα μισόλογα να κρύψει περισσότερα από αυτά που φανερώνει. Παραφράζοντας λοιπόν το γνωστό παλιό τραγούδι των Olympians, και με κριτήριο τα ίδια τα πολιτικά του πεπραγμένα, δικαιούμαστε εδώ να πούμε ότι ο Αλέξης «κρύβεται πίσω από τις λέξεις».
Διότι, πίσω από την ψυχρότητα με την οποία αντιμετωπίζει ο ορισμός του τη θεωρία και την «ουτοπία», ο συγγραφέας κρύβει τη δική του αλλεργία για τις δεσμευτικές ιδεολογικές και προγραμματικές αρχές. Πίσω από τα θερμά του λόγια για τις «καθημερινές» ρήξεις κρύβεται η απέχθειά του για τις αποφασιστικές και μεγάλες ρήξεις, δηλαδή για την κοινωνική επανάσταση. Πίσω από τη φλυαρία του για «προωθητικούς συμβιβασμούς» κρύβονται τα μνημονιακά διαπιστευτήρια υποταγής στα συμφέροντα του ελληνικού καπιταλισμού. Και πίσω από την υπεράσπιση της «διακυβέρνησης», κρύβεται η αποθέωση του καριερισμού στο αστικό κράτος.
Συνεχίζεται
Σ.Κ.