Το άρθρο αυτό γράφτηκε από το μέλος της συντακτικής ομάδας της βρετανικής εφημερίδας The Communist και ηγετικό στέλεχος του βρετανικού τμήματος της Επαναστατικής Κομμουνιστικής Διεθνούς (RCI), Άνταμ Μπουθ. Περιεχόταν στο τεύχος αρ. 48 του τριμηνιαίου θεωρητικού περιοδικού της RCI, «In Defence of Marxism» (Ιανουάριος 2025).
Η ελληνική μετάφραση δημοσιεύθηκε στην «Κομμουνιστική Επανάσταση», στο τεύχος 133 (Φεβρουάριος 2026) και στο θεωρητικό ένθετο «Κομμουνισμός».
Μετάφραση-επιμέλεια: Σταμάτης Καραγιαννόπουλος, Πάτροκλος Ψάλτης.
Η επιστήμη βρίσκεται σε στασιμότητα. Τα χρηματιστήρια έχουν απογειωθεί εξαιτίας του θορύβου γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη (AI), και τα ΜΜΕ ανακοινώνουν συχνά «επαναστατικές» ανακαλύψεις. Αλλά αυτή η αισιοδοξία δεν αντανακλάται στην επιστημονική κοινότητα. Αντίθετα, αυξάνονται οι ανησυχίες ότι η επιστήμη αντιμετωπίζει μια «υπαρξιακή κρίση».[1] Πλήθος συμπτωμάτων έχει προκαλέσει αυτό το κλίμα απαισιοδοξίας. Το πιο εντυπωσιακό είναι η έλλειψη «ανατρεπτικής» έρευνας η οποία θα επέκτεινε αποφασιστικά τα όρια της ανθρώπινης γνώσης.
Έρευνες και προβληματισμοί
Βάσει μιας μετα-ανάλυσης εκατομμυρίων εργασιών και διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας που δημοσιεύθηκαν σε διάστημα 60 ετών, μια μελέτη στο εξέχον περιοδικό Nature τον Ιανουάριο του 2023, ανέφερε ότι η έρευνα «γίνεται ολοένα και λιγότερο ανατρεπτική με το πέρασμα του χρόνου».[2] Οι συγγραφείς εντόπισαν ισχυρά στοιχεία ότι «η πρόοδος επιβραδύνεται σε αρκετούς βασικούς τομείς» και ότι «τα άρθρα και οι πατέντες έχουν ολοένα και μικρότερη πιθανότητα να σπάσουν από το παρελθόν με τρόπους που ωθούν την επιστήμη και την τεχνολογία προς νέες κατευθύνσεις».[3] Αντίθετα, υποστηρίζουν ότι οι σύγχρονοι ερευνητές τείνουν να στηρίζονται «σε στενότερο σύνολο υφιστάμενης γνώσης», προτιμώντας έρευνες οι οποίες επιφέρουν βαθμιαίες προόδους, παρά την εξερεύνηση ενδεχομένως ριζοσπαστικών περιοχών.[4] Εν συντομία, λένε ότι η επιστήμη γίνεται όλο και λιγότερο πρωτοποριακή. «Συνολικά», καταλήγει το άρθρο στο Nature, «τα αποτελέσματά μας υποδηλώνουν ότι οι επιβραδυνόμενοι ρυθμοί ανατρεπτικών ανακαλύψεων ενδέχεται να αντανακλούν μια θεμελιώδη μετατόπιση στη φύση της επιστήμης και της τεχνολογίας.»[5]
Άλλη μελέτη του Απριλίου του 2020 έθεσε το ερώτημα, «μήπως οι ιδέες γίνεται δυσκολότερο να βρεθούν;» Η σύντομη απάντηση είναι: ναι. «Η ερευνητική προσπάθεια αυξάνεται σημαντικά, ενώ η ερευνητική παραγωγικότητα μειώνεται κατακόρυφα», αναφέρουν οι οικονομολόγοι.[6] Παράλληλα, υπάρχουν διαχρονικές ανησυχίες για μια «κρίση επαληθευσιμότητας των αποτελεσμάτων» σε ολόκληρη την επιστήμη: η αδυναμία επιβεβαίωσης της εγκυρότητας δημοσιευμένων αποτελεσμάτων, οδηγεί σε γενική δυσπιστία ως προς την ποιότητα της επίσημα επικυρωμένης έρευνας.
Μια έρευνα σε πάνω από 1.500 ερευνητές το 2016 διαπίστωσε ότι περισσότεροι από το 70% «έχουν προσπαθήσει και απέτυχαν να αναπαράγουν τα πειράματα κάποιου άλλου επιστήμονα».[7] Προγενέστερες μελέτες για έρευνες σχετικές με τον καρκίνο και την ανάπτυξη φαρμάκων βρήκαν ότι μόλις το 11% και το 25%, αντιστοίχως, των σημαντικών ευρημάτων σε αυτούς τους τομείς μπορούσαν να αναπαραχθούν.[8] Ακόμα χειρότερα, αναφέρθηκε ότι πάνω από 10.000 επιστημονικά άρθρα αναγκάστηκαν να αποσυρθούν από ακαδημαϊκά περιοδικά το 2023, λόγω υποψιών ότι αυτά ήταν με κάποιο τρόπο κατασκευασμένα.[9] Και υπάρχουν φόβοι ότι αυτά τα επιβεβαιωμένα πλαστά είναι μόνο «η κορυφή του παγόβουνου»[10] όσον αφορά την ψευδή έρευνα, με ανησυχίες ότι η AI χειροτερεύει την κατάσταση, επιτρέποντας τη μαζική παραγωγή παραποιημένων επιστημονικών εργασιών.
Εάν το προϊόν του ερευνητικού τομέα δεν μπορεί να επαληθευθεί ή να είναι αξιόπιστο τότε αυτό εγείρει βαθιές αμφιβολίες συνολικά για την επιστημονική έρευνα σήμερα. Τι αξία έχει η επιστήμη, αναρωτιούνται πολλοί, εάν δεν μπορεί να παράγει αξιόπιστα ευρήματα και να προάγει πραγματικά την ανθρώπινη γνώση;
Μιλώντας για εμπιστοσύνη, υπάρχει επίσης ένας αυξανόμενος σκεπτικισμός σ’ ένα τμήμα του κοινού απέναντι στην επιστήμη, παράλληλα με μια γενική εχθρότητα προς τους λεγόμενους «ειδικούς» που η κυρίαρχη τάξη συστηματικά επιστρατεύει για να δικαιολογήσει τις κυνικές πολιτικές της. Όχι μόνο η επιστήμη συνολικά φαίνεται να βρίσκεται σε κρίση, αλλά σε ορισμένα πεδία, υπάρχει αυξανόμενη ανησυχία ότι οι θεωρίες που επικρατούν σήμερα μπορεί να είναι θεμελιωδώς εσφαλμένες.
Η κρίση στην Κοσμολογία
Πιο χαρακτηριστικά, οι αντιφάσεις σωρεύονται στον τομέα της Κοσμολογίας, δηλαδή της μελέτης του σύμπαντος. Ένας συνεχώς αυξανόμενος αριθμός αυθαίρετων «προσαρμογών» επινοείται για να κάνουν τα δεδομένα να ταιριάζουν με το «πρότυπο» της θεωρίας της Μεγάλης Έκρηξης.
Αυτό περιλαμβάνει έννοιες όπως η «σκοτεινή ύλη» και η «σκοτεινή ενέργεια», η αναζήτηση των οποίων έχει οδηγήσει στο να δαπανώνται εκατομμύρια δολάρια σε νέους επιταχυντές σωματιδίων, νέα τηλεσκόπια, εναέρια μπαλόνια μεγάλης ανύψωσης, τίποτα από τα οποία δεν έχει οδηγήσει στις συγκεκριμένες ανακαλύψεις. Και, ωστόσο, κάθε προσπάθεια να αμφισβητηθεί η εγκυρότητα αυτών των παιδιάστικων «προσαρμογών» συναντά τείχος αντίστασης.
Νέα δεδομένα από όργανα όπως το Διαστημικό Τηλεσκόπιο James Webb (JWST), εν τω μεταξύ, αποκαλύπτουν γαλαξίες τόσο παλαιούς και μεγάλους που δεν μπορούν εύκολα να εξηγηθούν από την υπόθεση της Μεγάλης Έκρηξης, η οποία υποθέτει ότι υπήρξε μια αρχή, πολλά δισεκατομμύρια χρόνια πριν, για τον χρόνο και τον χώρο. Και, ωστόσο, η θεωρία παραμένει στη θέση της.
«Αποδείχθηκε ότι βρήκαμε κάτι τόσο απροσδόκητο [από το JWST] που στην πραγματικότητα δημιουργεί προβλήματα για την επιστήμη», σχολιάζει ο Τζόελ Λέγκα , αστροφυσικός στο Pennsylvania State University. «Αυτή τη στιγμή πιάνω τον εαυτό μου να ξυπνάει στις 3 το πρωί και να αναρωτιέται αν όλα όσα έκανα είναι λάθος», προσθέτει η αστρονόμος Άλισον Κερκπάτρικ από το University of Kansas σε άρθρο στο Nature.[12]
Κι όμως, ενώ εκφράζουν ανησυχίες, κανένας από αυτούς τους επιστήμονες δεν είναι πρόθυμος να αμφισβητήσει τις θεμελιώδεις παραδοχές του πεδίου τους. «Εάν η Μεγάλη Έκρηξη είναι λάθος», καταλήγει ο συγγραφέας επιστημονικών θεμάτων Έρικ Λέρνερ στο βιβλίο του The Big Bang Never Happened, «τότε πολλές από τις βασικές ιδέες της θεμελιώδους φυσικής είναι επίσης λάθος». [13]
Αμφισβήτηση της επιστημονικής μεθόδου
Αυτή η πολυεπίπεδη κρίση στην επιστήμη επεκτείνεται επίσης σε μία αμφισβήτηση της φιλοσοφικής ακρογωνιαίας λίθου της ίδιας της επιστήμης. Η επιστημονική μέθοδος βασίζεται στην αρχή ότι η πραγματικότητα είναι αντικειμενική, ότι υπάρχει ένας υλικός κόσμος, ο οποίος υπάρχει ανεξάρτητα από εμάς και μπορεί να διερευνηθεί και να κατανοηθεί. Εν μέσω αυτών των προκλήσεων, ωστόσο, ένα φιλοσοφικά ιδεαλιστικό τμήμα της επιστημονικής κοινότητας προωθεί ιδέες σολιψιστικού (σ.τ.ε: ο σολιψισμός – από το λατινικό solus ipse, που σημαίνει «ο ίδιος μόνο» – είναι μια ιδεαλιστική φιλοσοφική θεωρία, σύμφωνα με την οποία το μόνο πράγμα που μπορεί να θεωρηθεί υπαρκτό είναι η ύπαρξη του «εγώ» μου) και μυστικιστικού χαρακτήρα.
Δεν είναι ασυνήθιστο το να συναντά κάποιος καταξιωμένες εκδόσεις, όπως το περιοδικό New Scientist, να προωθούν ιδέες που αμφισβητούν την αντικειμενικότητα – ακόμα και την ίδια την ύπαρξη – της πραγματικότητας, με πρωτοσέλιδα που ρωτούν «υπάρχει κάτι όταν δεν κοιτάμε;» και «δημιουργούμε εμείς το χωρόχρονο;».
Επιστήμη και κοινωνία
Η σύγχρονη επιστήμη λοιπόν, βρίσκεται σε κρίση. Σε ορισμένους τομείς εξακολουθούν να γίνονται ανακαλύψεις. Αλλά συνολικά, ο ίδιος ο «κινητήρας» της ανθρώπινης γνώσης επιβραδύνεται.
Για να κατανοήσουμε το γιατί, πρέπει να κάνουμε ένα βήμα πίσω και να εξετάσουμε αυτή καθ’ αυτή τη δυναμική της επιστημονικής εξέλιξης, συμπεριλαμβανομένης και της σχέσης μεταξύ επιστήμης και κοινωνίας. Πώς προοδεύει και προάγεται η επιστήμη, τόσο σε επιμέρους πεδία όσο και γενικότερα διαχρονικά; Γιατί βλέπουμε άνθηση ανακαλύψεων σε κάποιες περιόδους και σχετική στασιμότητα σε άλλες; Και ποια είναι τα εμπόδια που συγκρατούν σήμερα την επιστήμη;
Το πρώτο ερώτημα που πρέπει να τεθεί είναι: τι είναι η επιστήμη; Αφενός, η επιστήμη είναι μέθοδος: ένα πλαίσιο με βάση την παρατήρηση και τη μέτρηση, την υπόθεση και το πρακτικό πείραμα, το οποίο μας επιτρέπει να κατανοήσουμε τη φύση, να ερμηνεύσουμε τα φαινόμενα και να δομήσουμε αυτή τη γνώση με τη μορφή επαληθευμένων θεωριών.
«Η επιστημονική γνώση», όπως εξηγεί ο επιστήμονας και αυτοαποκαλούμενος μαρξιστής Τζ. Ντ. Μπερνάλ στο βιβλίο του Η Επιστήμη στην Ιστορία), «δεν είναι απλώς μια λίστα αποτελεσμάτων». «Προτού αυτά τα αποτελέσματα γίνουν χρήσιμα […] είναι απαραίτητο να τα δέσουμε, κατά κάποιο τρόπο, σε δέσμες, να τα ομαδοποιήσουμε και να τα συσχετίσουμε μεταξύ τους», συνεχίζει ο Μπερνάλ, «[οδηγώντας] στη συνεχή δημιουργία του περισσότερο ή λιγότερο συνεκτικού οικοδομήματος των επιστημονικών νόμων, αρχών, υποθέσεων και θεωριών.»[14]
Μια ακόμα σημαντική πτυχή της επιστήμης είναι αυτή του κοινωνικού θεσμού, του αποτελούμενου από οργανισμούς και εξειδικευμένους επαγγελματίες, υπεύθυνους για τη διεξαγωγή έρευνας, την επικύρωση υποθέσεων και αποτελεσμάτων, και την παροχή της βάσης για μελλοντική διερεύνηση. Και με την ευρύτερη έννοια, η επιστήμη αντιπροσωπεύει το αθροιστικό και συλλογικό σώμα γνώσης της κοινωνίας.
Με αυτή την έννοια, εξετάζοντας την ιστορία της επιστήμης, διακρίνεται μια τάση προς την πρόοδο, αν και αυτή σε καμία περίπτωση δεν είναι γραμμική. Η κατανόησή μας για τον κόσμο, γενικά, αυξάνεται με την πάροδο του χρόνου. Κάθε επόμενη γενιά επιστημόνων οικοδομεί πάνω στο έργο των προγενέστερων. Σύμφωνα με τα λόγια του διάσημου φυσικού Ισαάκ Νεύτωνα, εκείνοι που επεκτείνουν τα όρια της ανθρώπινης γνώσης το κάνουν «στέκοντας πάνω στους ώμους γιγάντων». Εμείς θα προσθέταμε το εξής: όχι μόνο αναπτύσσοντας τις ιδέες μεμονωμένων «ιδιοφυών» ατόμων. Η επιστήμη βασίζεται στις ζωτικές συνεισφορές χιλιάδων και εκατομμυρίων απλών ανδρών και γυναικών που διατηρούν τον μηχανισμό της ερευνητικής εργασίας σε λειτουργία, καθώς και στην ώθηση και τις ανακαλύψεις που προκύπτουν από τη βιομηχανία και την ανθρώπινη εργασία.
Η γνώση και ο μαρξισμός
Ας επανέλθουμε στο κεντρικό μας ερώτημα: πώς αναπτύσσεται και πώς προοδεύει η επιστήμη, με την έννοια μιας συστηματικής κατανόησης των φυσικών διεργασιών και φαινομένων; Οι μαρξιστές κατανοούν ότι η πραγματικότητα είναι αντικειμενική, υπάρχει ανεξάρτητα από τους ανθρώπους και τη συνείδησή μας. Ταυτόχρονα, η φύση μπορεί να κατανοηθεί. Μέσω της πράξης, αλληλεπιδρώντας με το περιβάλλον μας, μπορούμε να αποκαλύψουμε τη δυναμική της ύλης που βρίσκεται σε κίνηση, σε κάθε επίπεδο.
Με τον καιρό, η επιστήμη διαμορφώνει μια πιο σαφή και πληρέστερη εικόνα του κόσμου. Μέσω της έρευνας και του πειράματος, η κατανόησή μας για τα φυσικά φαινόμενα βελτιώνεται, γίνεται πλουσιότερη και πιο ακριβής. Ό,τι άλλοτε ήταν άγνωστο και περιβαλλόταν από μυστήριο γίνεται πλέον γνωστό και κατανοητό. Η άγνοια αντικαθίσταται από τη λογική κατανόηση και τη γνώση. Αρχίζουμε να διακρίνουμε σχέσεις, μοτίβα και τάξη, την αναγκαιότητα πίσω από το «τυχαίο», εκφρασμένη ως επιστημονικό νόμο.
Αυτή είναι η βάση της πραγματικής γνώσης, η οποία παρέχει μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στη φύση και, κατ’ επέκταση, ανοίγει την προοπτική νέων εμπνεύσεων και τεχνικών. Παρ’ όλα αυτά, αυτή η γνώση είναι πάντοτε σχετική. Το σύμπαν είναι απείρως πολύπλοκο. Όλα συνδέονται μεταξύ τους, βρίσκονται σε κατάσταση ροής, με διαφορετικές δυναμικές να αναφύονται και να ενεργούν σε διαφορετικά επίπεδα, από το υποατομικό μέχρι το γαλαξιακό.
Οι σχέσεις που διέπουν την κβαντική κλίμακα είναι ποιοτικά διαφορετικές από εκείνες που αφορούν την οργανική ύλη, για παράδειγμα. Αν και όλοι αποτελούμαστε από σωματίδια, δεν μπορούμε να αναγάγουμε τη βιολογία σε κλάδο της κβαντικής φυσικής. Ομοίως, οι κοινωνικές σχέσεις δεν μπορούν να αναχθούν στη δαρβινική εξέλιξη και στους νόμους της φυσικής επιλογής.
Κατά συνέπεια, κάθε φαινόμενο και διεργασία πρέπει να μελετάται συγκεκριμένα, για να αποκαλυφθούν οι δυναμικές, οι τάσεις και οι αλληλεπιδράσεις που ισχύουν για το εκάστοτε σύστημα. Οι επιστημονικές μας θεωρίες, οι νόμοι και τα μοντέλα είναι όλα σχετικές προσεγγίσεις αυτών των διεργασιών, απόπειρες να περιγράψουν και να εξηγήσουν την υλική κίνηση και την πραγματικότητα εντός ορισμένων ορίων. Καμιά θεωρία δεν μπορεί να ενσωματώσει πλήρως ένα δεδομένο φαινόμενο.
Μια «εξαντλητική επιστημονική έκθεση» των αλληλοσυνδέσεων της φύσης, σημειώνει ο Ένγκελς στο λαμπρό του έργο Αντι-Ντύρινγκ, «είναι για εμάς αδύνατη και πάντα θα παραμένει αδύνατη».[15] Παρ’ όλα αυτά, μέσω της «απέραντης προοδευτικής εξέλιξης» της επιστήμης, συνεχίζει ο Ένγκελς, «διαδοχικές γενιές βελτιώνουν αυτές τις θεωρίες και τα μοντέλα και εμβαθύνουν τη γνώση της ανθρωπότητας για τα φυσικά φαινόμενα».
Με αυτόν τον τρόπο, εξηγεί ο Λένιν στο φιλοσοφικό του αριστούργημα Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός, η «σχετική αλήθεια» που περιέχεται στις θεωρίες μας πλησιάζει την «απόλυτη αλήθεια»: «Κάθε βήμα στην εξέλιξη της επιστήμης προσθέτει νέα δεδομένα στη συνολική ποσότητα της απόλυτης αλήθειας, αλλά τα όρια της αλήθειας κάθε επιστημονικής πρότασης είναι σχετικά, άλλοτε διευρυνόμενα και άλλοτε περιοριζόμενα, κατά τη ανάπτυξη της γνώσης.» [16]
Αυτή η αναγνώριση της σχετικής φύσης των επιστημονικών μας μοντέλων, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι οι μαρξιστές είναι «σχετικιστές», αρνούμενοι την ύπαρξη της αντικειμενικής πραγματικότητας και τη δυνατότητα να την κατανοήσουμε, όπως κάνουν οι μεταμοντέρνοι φιλόσοφοι. Όπως ο Λένιν τόνιζε: «Η υλιστική διαλεκτική του Μαρξ και του Ένγκελς περιέχει σαφώς σχετικισμό, αλλά δεν ταυτίζεται με τον σχετικισμό, δηλαδή αναγνωρίζει τη σχετικότητα όλης της γνώσης μας, όχι με την έννοια της άρνησης της αντικειμενικής αλήθειας, αλλά με την έννοια ότι τα όρια της προσέγγισης της γνώσης μας προς αυτή την αλήθεια είναι ιστορικά καθορισμένα.»[17]
Κάθε «αλήθεια» που ανακαλύπτεται από την επιστήμη, με άλλα λόγια, θα περιέχει πάντοτε κάποιο βαθμό σφάλματος. Οι θεωρίες και τα μοντέλα θα είναι έγκυρα μόνο μέχρι ενός σημείου. Τελικά θα καταρρεύσουν και θα χρειαστούν εμβάθυνση, περαιτέρω διόρθωση και εμπλουτισμό, αέναα. Έτσι βλέπουμε την αέναη εξέλιξη της επιστήμης προς υψηλότερα επίπεδα γνώσης και κατανόησης, μια διαδικασία που δεν είναι ποτέ «ολοκληρωμένη» ή «τελειωμένη». «Η μακρά ιστορική εξέλιξη της επιστήμης», συνοψίζει ο Ένγκελς, «ανέρχεται από κατώτερα σε όλο και υψηλότερα επίπεδα γνώσης – – χωρίς ποτέ να φθάνει σ’ ένα σημείο πέρα από το οποίο – έχοντας ανακαλύψει τάχα την απόλυτη αλήθεια – να μην μπορεί πλέον να προχωρήσει.»[18]
Πηγές
[1] ‘‘An Existential Crisis’ for Science’, Institute for Policy Research, 28/2/2024
[2] M Park, E Leahey, R J Funk, ‘Papers and patents are becoming less disruptive over time’, Nature, No. 613, 2023, σελ. 138-144
[3] Στο ίδιο.
[4] Στο ίδιο.
[5] Στο ίδιο.
[6] N Bloom et al., ‘Are Ideas Getting Harder to Find?’, American Economic Review, Vol. 110, No. 4, 2020, σελ. 1104-1144
[7] M Baker, ‘1,500 scientists lift the lid on reproducibility’, Nature, No. 533, 2016, σελ. 452
[8] C G Begley, L M Ellis, ‘Raise standards for preclinical cancer research’, Nature, No. 483, 2012, pg 531; and F Prinz, T Schlange, K Asadullah, ‘Believe it or not: how much can we rely on published data on potential drug targets?’, Nature Reviews Drug Discovery, No. 10, 2011, σελ 712
[9] R McKie, ‘‘The situation has become appalling’: fake scientific papers push research credibility to crisis point’, The Guardian, 3/2/2024
[10] R Van Noorden, ‘More than 10,000 research papers were retracted in 2023 — a new record’, Nature, No. 624, 2023, σελ. 479
[11] Quoted in H Devlin, ‘James Webb telescope detects evidence of ancient ‘universe breaker’ galaxies’, The Guardian, 22/2/ 2023
[12] A Witze, ‘Four revelations from the Webb telescope about distant galaxies’, Nature, No. 608, 2022 σελ. 18-19
[13] E Lerner, The Big Bang Never Happened, Simon and Schuster, 1991, σελ. 4
[14] J D Bernal, Science in History, Watts and Co., 1954, σελ. 13
[15] F Engels, Anti-Dühring, Wellred Books, 2017, σελ. 50
[16] V I Lenin, Materialism and Empirio-criticism, Wellred Books, 2021, σελ. 105
[17] Στο ίδιο, σελ. 107
[18] F Engels, ‘Ludwig Feuerbach and the End of Classical German Philosophy’, Karl Marx Frederick Engels Collected Works, Vol. 26, Progress Publishers, 1990, σελ. 359