Το βάθεμα της κρίσης του καπιταλισμού γιγαντώνει καθημερινά την οργή των μαζών απέναντι στο κατεστημένο. Χιλιάδες άνθρωποι, και ιδιαίτερα νέοι και νέες που μεγάλωσαν μέσα στην κρίση, καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι αυτό το σάπιο σύστημα πρέπει να ανατραπεί. Το ερώτημα είναι πώς μπορεί να γίνει κάτι τέτοιο; Πώς μπορούμε να αγωνιστούμε για να αλλάξουμε την κοινωνία;
Μία ελκυστική απάντηση για χιλιάδες νέους είναι η αναρχική αντίληψη της «άμεσης δράσης» ή «αδιαμεσολάβητης σύγκρουσης». Και αυτός ο τρόπος δράσης γίνεται τόσο πιο ελκυστικός όσο πιο αποκρουστικός γίνεται ο εκφυλισμός των μαζικών οργανώσεων της εργατικής τάξης, κομμάτων και συνδικάτων.
Ο αμερικάνος αναρχικός Ντέιβιντ Γκρέμπερ όρισε την «άμεση δράση» ως εξής:
«Άμεση δράση σημαίνει κάποιος να δρα για τον ίδιο, με ένα τρόπο που μπορεί να αφορά άμεσα το πρόβλημα που αντιμετωπίζει, και δίχως την ανάγκη μεσολάβησης από γραφειοκράτες και πολιτικούς. Αν δεις κάποιες μπουλντόζες έτοιμες να γκρεμίσουν το σπίτι σου προχωράς σε άμεση δράση για να παρέμβεις άμεσα και να προσπαθήσεις να τις σταματήσεις. Η άμεση δράση … είναι η έκφραση της ετοιμότητας του ατόμου να πολεμήσει, να πάρει τον έλεγχο της ζωής του στα χέρια του, και να προσπαθήσει, άμεσα, να δράσει στο κόσμο που μας περιβάλλει (Sans Titres Bulletin, Τι Είναι η Άμεση Δράση)».
Αυτή η μέθοδος δράσης δεν χαρακτηρίζει μόνο τους αναρχικούς. Έχει βρει απήχηση σε ένα ευρύ φάσμα της Αριστεράς, από τη ρεφορμιστική Αριστερά μέχρι διάφορες οργανώσεις που επιδίδονται συστηματικά σε αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε αστόχαστο ακτιβισμό.
Οι μαρξιστές αυτονόητα είμαστε υπέρ της δράσης, υπέρ της οργάνωσης, υπέρ της σύγκρουσης με το σύστημα. Αλλά το καθοριστικό ερώτημα δεν είναι το αν θα δράσουμε, αλλά το ποια δράση είναι αποτελεσματική για την επίτευξη των στόχων μας. Ποια δράση έχει νόημα και ποια είναι αντιπαραγωγική;
Στο παράδειγμα του Γκρέμπερ, αν κάποιος προσπαθήσει μόνος του να σταματήσει τις εν λόγω μπουλντόζες, το πιθανότερο είναι ότι θα αποτύχει. Ακόμη και αν τα καταφέρει ωστόσο, δεν κάνει κάποιο ουσιαστικό βήμα στην αντιμετώπιση της ρίζας του προβλήματος που οδήγησε τις μπουλντόζες στο κατώφλι του σπιτιού του.
Ο Γκρέμπερ μιλά για «κάποιον που δρα για τον ίδιο», χωρίς ωστόσο να συνδέεται με κάποια συγκεκριμένη κοινωνική τάξη. Αυτό αντανακλά μια μικροαστική, ατομική οπτική. Για έναν εργάτη ή μια εργάτρια, αυτή η προσέγγιση είναι άχρηστη, επειδή ο εργάτης δεν μπορεί να δράσει αποτελεσματικά μόνος του. Αν αποφασίσει να απεργήσει μόνος του, θα καταλήξει απλώς σε απόλυση. Η απεργία έχει αξία μόνο ως συλλογική δράση. Για να δράσει συλλογικά, η εργατική τάξη χτίζει συνδικάτα, κόμματα, ως τα εργαλεία ή όπλα του αγώνα της
Η σημασία της θεωρίας
Σε αυτό ακριβώς το ερώτημα – το ποια είναι η κατάλληλη και πιο αποτελεσματική δράση –
μπορεί να μας δώσει απαντήσεις η επαναστατική θεωρία και συγκεκριμένα, κατά την άποψη μας,
η επαναστατική θεωρία του μαρξισμού.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάποιος αγωνιστής/ρια πρέπει πρώτα να διαβάσει τα Άπαντα του Μαρξ για να ξεκινήσει να δρα. Μπορεί άμεσα να ξεκινήσει τη δράση στο εργατικό κίνημα και τη νεολαία, παλεύοντας ωστόσο παράλληλα για να κατακτήσει την επαναστατική θεωρία του μαρξισμού που, σε τελική ανάλυση, είναι οδηγός για δράση.
Σε κάθε πεδίο εξειδικευμένης ανθρώπινης δραστηριότητας χρειάζεται θεωρητική γνώση.
Ένας γιατρός χρειάζεται θεωρητική γνώση πριν ξεκινήσει μια επέμβαση σε ασθενή, ασχέτως ως προς το κατά πόσο θέλει να δράσει για να τον θεραπεύσει. Γιατί λοιπόν να πιστέψουμε ότι η επαναστατική δράση για την αλλαγή της κοινωνίας μπορεί να γίνει σωστά χωρίς θεωρητική κατανόηση; Αυτό το σημείο τόνιζε ο Λένιν στο έργο του «Τι να κάνουμε;» γράφοντας τα εξής: «…Χωρίς επαναστατική θεωρία δεν μπορεί να υπάρξει και επαναστατικό κίνημα. Ό,τι κι αν πει κανείς γι’ αυτή τη σκέψη δεν θα ήταν αρκετό, σε μια εποχή που μαζί με το κήρυγμα του οπορτουνισμού, που έχει γίνει της μόδας, συμβαδίζει η έλξη προς τις πιο στενές μορφές πραχτικής δράσης».
Με αυτό, ο Λένιν δεν εννοούσε ότι χωρίς θεωρία δεν μπορεί να γίνει μια επανάσταση, αλλά ότι χωρίς θεωρία δεν μπορεί να υπάρξει ένα επιτυχημένο επαναστατικό κίνημα. Μια επανάσταση,
σε τελική ανάλυση, περιλαμβάνει την άμεση δράση πλατιών μαζών που εγκαταλείπουν την πρωτύτερη αδράνεια τους και αγωνίζονται διακαώς να αλλάξουν τη ζωή τους με επαναστατικά μέσα.
Επαναστατικό κόμμα
Ωστόσο, η ιστορική πείρα των δεκάδων επαναστάσεων του 19ου και 20ού αιώνα, μας έχει δείξει ότι η αυθόρμητη μαζική επαναστατική δράση από μόνη της δεν είναι αρκετή για να οδηγήσει στην ανατροπή του καπιταλισμού. Το καθήκον μιας σοσιαλιστικής επανάστασης δεν είναι μόνο το τσάκισμα του αστικού κράτους, αλλά η απαλλοτρίωση της άρχουσας τάξης και ο συνειδητός σχεδιασμός της οικονομίας. Αυτό προϋποθέτει την οργάνωση και τη συνειδητή δράση, τουλάχιστον του πιο προχωρημένου τμήματος της εργατικής τάξης. Και αυτή η οργάνωση δεν έχει βρεθεί άλλος τρόπος να γίνει πιο αποτελεσματικά και δημοκρατικά παρά με τη μορφή ενός επαναστατικού εργατικού κόμματος, βασισμένου στη μαρξιστική θεωρία.
Φυσικά ένα τέτοιο κόμμα μπορεί να εκφυλιστεί. Και έχουμε δει πολλά τέτοια φαινόμενα εκφυλισμού: από τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα της 2η Διεθνούς που στήριξαν τη σφαγή της εργατικής τάξης στον 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο, μέχρι την προδοσία του ΣΥΡΙΖΑ το 2015.
Ωστόσο το γεγονός ότι αυτά τα κόμματα έχουν εκφυλιστεί δεν μπορεί να μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι δεν χρειαζόμαστε κόμματα. Όταν ένα σπίτι υποστεί ζημιές δεν βγάζουμε συμπέρασμα ότι πρέπει να μείνουμε για πάντα άστεγοι, αλλά ότι πρέπει να το φτιάξουμε ή να χτίσουμε ένα νέο σπίτι.
Το ιστορικό συμπέρασμα που θεωρητικά, αλλά και από την ιστορική πείρα, έχουν βγάλει οι μαρξιστές είναι το γεγονός ότι για να είναι νικηφόρα η σοσιαλιστική επανάσταση είναι ανάγκη να έχει χτιστεί από πριν ένα επαναστατικό κόμμα βασισμένο στη μαρξιστική θεωρία, όπως ακριβώς το Μπολσεβίκικο Κόμμα.
Αυτό το συμπέρασμα εξέφρασε γλαφυρά ο Τρότσκι με την ακόλουθη φράση: «Η ιστορική κρίση της ανθρωπότητας έχει αναχθεί σε κρίση της επαναστατικής ηγεσίας». Με άλλα λόγια, δεν υπάρχει σήμερα κανένας αντικειμενικός λόγος για φτώχεια, πείνα, πολέμους, προσφυγιά. Υπάρχουν τα διαθέσιμα μέσα για να αντιμετωπιστούν άμεσα όλα τα πιεστικά προβλήματα της ανθρωπότητας. Το πρόβλημα είναι ο καπιταλισμός. Και ο βασικός λόγος που ο καπιταλισμός συνεχίζει να υπάρχει είναι η κρίση επαναστατικής ηγεσίας της εργατικής τάξης, η απουσία μπολσεβίκικων επαναστατικών κομμάτων .
Για εμάς τους μαρξιστές η πιο αποτελεσματική μορφή δράσης που μπορεί να ακολουθήσει κανείς είναι το επιτυχημένο παράδειγμα του μπολσεβικισμού. Η παρέμβαση στο πραγματικό κίνημα της εργατικής τάξης και της νεολαίας, και όχι οι αυθαίρετοι πειραματισμοί και το υπομονετικό χτίσιμο επαναστατικών οργανώσεων και κομμάτων βασισμένων στη μαρξιστική θεωρία. Αυτή τη δράση αναπτύσσει η Επαναστατική Κομμουνιστική Διεθνής σε 70 χώρες του κόσμου.
Ηλίας Κυρούσης