Όταν ο Τραμπ επέστρεψε στον Λευκό Οίκο τον Ιανουάριο του 2025, οι δεξιοί δημαγωγοί της Ευρώπης ένιωσαν θριαμβευτές. Ο Όρμπαν –ο πρώην πλέον πρωθυπουργός της Ουγγαρίας – μίλησε για «τη μεγαλύτερη ανατροπή στην ιστορία της δυτικής πολιτικής», ενώ ο ηγέτης του δεξιού Reform της Βρετανίας, Νάιτζελ Φάρατζ, χαιρέτισε την «αρχή μιας χρυσής εποχής».
Η ευφορία δεν ήταν αδικαιολόγητη, καθώς στη θέση του ισχυρότερου ανθρώπου στον κόσμο ήταν πλέον ένας πολιτικός του σύμμαχος. Η συγκέντρωση «Patriots for Europe» στη Μαδρίτη τον Φεβρουάριο του 2025 αποτύπωσε αυτό το κλίμα, με τον Όρμπαν να προτάσσει το σύνθημα «Να Κάνουμε την Ευρώπη Σπουδαία Ξανά» (“Make Europe Great Again”).
Η κυβέρνηση Τραμπ έδειξε εξαρχής πρόθυμη να στηρίξει τις δεξιές δημαγωγικές δυνάμεις της Ευρώπης, είτε ήταν στην κυβέρνηση είτε στην αντιπολίτευση. Η Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας των ΗΠΑ αναφέρει ρητά ότι η «αυξανόμενη επιρροή των πατριωτικών ευρωπαϊκών κομμάτων δίνει λόγους για αισιοδοξία» και ότι η Ουάσιγκτον «ενθαρρύνει τους πολιτικούς της συμμάχους στην Ευρώπη». Η στρατηγική αυτή αποτυπώθηκε καθαρά λίγες εβδομάδες μετά, όταν ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς εκφώνησε την περίφημη ομιλία του στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου. Εκεί χαρακτήρισε το ευρωπαϊκό φιλελεύθερο κατεστημένο μία «απειλή εκ των έσω» που ήταν πιο επικίνδυνη από τη Ρωσία ή την Κίνα. Ο στόχος ήταν να παρακαμφθούν οι επίσημες ευρωπαϊκές ηγεσίες και να ενισχυθούν δυνάμεις που θα υπονόμευαν την ΕΕ, την οποία ο Τραμπ βλέπει σαν αντίπαλο.
Οι σχέσεις χαλάνε
Μέχρι πρόσφατα, οι δεξιοί δημαγωγοί σε διεθνές επίπεδο ήταν ενωμένοι στην εκστρατεία τους ενάντια σε αυτό που αποκαλούσαν «woke» φιλελεύθερο κατεστημένο. Κατάφεραν να παραμερίσουν τις διαφορές τους σε διάφορα ζητήματα όπως η θέση για τον πόλεμο στην Ουκρανία και η οικονομική πολιτική, προκειμένου να διεξαγάγουν έναν κοινό αγώνα ενάντια στον αντίπαλό τους.
Τον τελευταίο καιρό, ωστόσο, οι σχέσεις ανάμεσα στον Τραμπ και στους Ευρωπαίους μιμητές του έχουν επιδεινωθεί. Αποδεικνύεται ότι είναι μάλλον δύσκολο να οικοδομηθεί μια «εθνικιστική Διεθνής», ιδιαίτερα όταν ο κόσμος σπαράσσεται από ιμπεριαλιστικές αντιφάσεις και εθνικούς ανταγωνισμούς. Πλέον υπάρχει ανοιχτή ρήξη ανάμεσα στα διάφορα εθνικά τμήματα αυτής της «Διεθνούς».
Ο Νάιτζελ Φάρατζ στη Βρετανία έχει αποστασιοποιηθεί ανοιχτά από το στρατόπεδο του MAGA. Ενώ αρχικά είχε ταχθεί ένθερμα υπέρ του πολέμου των ΗΠΑ κατά του Ιράν, ο Φάρατζ σύντομα υπαναχώρησε πλήρως από τη θέση του. Ομοίως, η Λεπέν έχει επικρίνει τους «αλλοπρόσαλλους» πολεμικούς στόχους του Τραμπ στη Μέση Ανατολή και έχει επισημάνει τις «καταστροφικές συνέπειες» των ενεργειών του στην οικονομία. Νωρίτερα φέτος, η Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) άσκησε επίσης δριμεία κριτική στην Ουάσιγκτον για τον πόλεμο στο Ιράν. Ο Πίτερ Φέλζερ, βουλευτής της AfD, σημείωσε ότι «δεν μπορούμε να είμαστε το υπάκουο σκυλάκι των ΗΠΑ όταν η πολιτική «Πρώτα η Αμερική» καταστρέφει θέσεις εργασίας στη Γερμανία».
Η ρήξη που συγκέντρωσε τη μεγαλύτερη δημοσιότητα, ωστόσο, ήταν αυτή ανάμεσα στον Τραμπ και την Ιταλίδα πρωθυπουργό Τζόρτζια Μελόνι, η οποία μέχρι τώρα θεωρούνταν η πιο φιλοτραμπική Ευρωπαία ηγέτιδα μετά τον Όρμπαν. Τώρα όμως έχει αναγκαστεί να συγκρουστεί με τον Τραμπ για τον πόλεμο στο Ιράν, υπό την πίεση της εκλογικής της βάσης αλλά και της ιταλικής αστικής τάξης, που δεν έχει τίποτα να κερδίσει από τη στρατιωτική περιπέτεια του Τραμπ. Η Μελόνι έφτασε στο σημείο να μπλοκάρει τη χρήση μιας αεροπορικής βάσης στη Σικελία από τις ΗΠΑ. Ο Τραμπ της επιτέθηκε λέγοντας ότι «της έλειπε το θάρρος» να στηρίξει τις αμερικανοϊσραηλινές επιθέσεις. Αυτή η ρήξη ανάμεσα στους δεξιούς δημαγωγούς μπορεί να γίνει κατανοητή μόνο υπό το πρίσμα των ευρύτερων κοινωνικών και πολιτικών αλλαγών που συντελούνται τους τελευταίους μήνες.
Πίεση από τα κάτω
Από τότε που ο Τραμπ ανέλαβε καθήκοντα τον περασμένο Ιανουάριο, έχει ανατρέψει ολόκληρη την παγκόσμια τάξη πραγμάτων που χτίστηκε μεταπολεμικά. Ο Τραμπ επιτέθηκε στο Ιράν δείχνοντας μια επιδεικτική περιφρόνηση απέναντι στους «συμμάχους» του στην Ευρώπη, οι οποίοι ούτε ρωτήθηκαν, ούτε προειδοποιήθηκαν για την επίθεση. Η άνοδος της ανεργίας, του πληθωρισμού και το ξέσπασμα μιας ακόμη ενεργειακής κρίσης είναι τώρα μια πολύ άμεση απειλή για την Ευρώπη.
Η κοινή γνώμη στην Ευρώπη, ιδιαίτερα μετά τη συνέχιση της στήριξης της γενοκτονίας στην Παλαιστίνη, έχει στραφεί αποφασιστικά ενάντια στον Τραμπ. Σε ολόκληρη την ήπειρο, το 73% των Ευρωπαίων δήλωσε ότι θεωρεί τον Τραμπ απειλή για την ειρήνη και την ασφάλεια στην Ευρώπη. Και αυτά τα δεδομένα προέρχονται πριν ακόμα τις τελευταίες πράξεις επιθετικότητας του Τραμπ στη Μέση Ανατολή και τη Λατινική Αμερική.
Τμήματα των μικροαστικών στρωμάτων και της εργατικής τάξης που στηρίζουν εκλογικά τους δεξιούς δημαγωγούς, ανησυχούν για την ακρίβεια και την οικονομική αβεβαιότητα. Πλέον μπορούν να δουν καθαρά τη σύνδεση ανάμεσα στην άμεση επιδείνωση της οικονομικής τους κατάστασης με τις πολεμικές περιπέτειες του Τραμπ.
Αν υπάρχει ένα πράγμα που έχουν κοινό τα δεξιά δημαγωγικά κόμματα, είναι ότι οικοδομούνται πάνω σε ετερογενείς και ασταθείς κοινωνικές βάσεις και τρέφονται από την αντισυστημική οργή των εργατών και των μεσαίων στρωμάτων. Έτσι, όταν ένα ενστικτώδες αντιτραμπικό, αντιπολεμικό αίσθημα εισχωρεί στην εκλογική τους βάση, οι δημαγωγοί ηγέτες πρέπει να το εκφράσουν ή να ρισκάρουν να χάσουν την υποστήριξή τους. Αυτός είναι ένας βασικός λόγος που εξηγεί την εναντίωσή τους στον παλιό τους σύμμαχο, τον Τραμπ.
Πίεση από τα πάνω
Από την άλλη πλευρά, όσο οι ηγέτες αυτών των δημαγωγικών μορφωμάτων πλησιάζουν προς την εξουσία, τόσο περισσότερο τείνουν να εκφράζουν τις απόψεις του κατεστημένου και της εγχώριας αστικής τάξης. Οι περισσότερες ευρωπαϊκές δυνάμεις βρίσκονται τώρα αντιμέτωπες με τη ρήξη ανάμεσα στον αμερικανικό και τον ευρωπαϊκό ιμπεριαλισμό. Αυτό αποτυπώνεται στις πρόσφατες αλλαγές στον τόνο των δηλώσεων από τις κυβερνήσεις της Βρετανίας, της Ισπανίας, της Ιταλίας και άλλων χωρών.
Παράλληλα, οι εν ενεργεία κυβερνήσεις, αφού εφάρμοσαν βίαια προγράμματα λιτότητας, αισθάνονται παντού την πίεση της λαϊκής αποδοκιμασίας και προσπαθούν απεγνωσμένα να ενισχύσουν τη ραγδαία φθίνουσα δημοτικότητά τους κάνοντας «δημοφιλείς» κινήσεις. Δεν είναι σύμπτωση, για παράδειγμα, το γεγονός ότι η κόντρα της Μελόνι με τον Τραμπ, ξέσπασε αμέσως μετά την ήττα της κυβέρνησής της στο πρόσφατο δημοψήφισμα για τη μεταρρύθμιση στη Δικαιοσύνη.
Οι δεξιοί δημαγωγοί αναγκάζονται να εγκαταλείψουν την ανοιχτά φιλοαμερικανική, φιλο-MAGA εικόνα τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ευθυγραμμίζονται περισσότερο με τις εξωτερικές πολιτικές ατζέντες των δικών τους εθνικών αρχουσών τάξεων, οι οποίες ανησυχούν ολοένα και περισσότερο για τη θέση του ευρωπαϊκού καπιταλισμού που δεν μπορεί πλέον να βασίζεται στην προστασία των ΗΠΑ.
Ένα «κίνημα» με «πήλινα πόδια»
Πολλοί δεξιοί δημαγωγοί έχουν αρχίσει να σημειώνουν μια κάμψη στις δημοσκοπήσεις για μια σειρά από λόγους, ορισμένοι από τους οποίους δεν έχουν καμία σχέση με τα καμώματα του Τραμπ. Στη Βρετανία, για παράδειγμα, η ριζοσπαστική, αντισυστημική αίγλη του Reform έχει εν μέρει ξεθωριάσει, καθώς το κόμμα καλωσορίζει σε ηγετικές θέσεις καριερίστες πολιτικούς από τους Συντηρητικούς και εφαρμόζει πολιτικές λιτότητας στα δημοτικά συμβούλια που ελέγχει.
Ο Φάρατζ έχει πρόσφατα υποσχεθεί να κηρύξει πόλεμο στο «κράτος πρόνοιας» αν έρθει στην εξουσία — ακόμη κι αν αυτό προκαλέσει απεργίες και διαδηλώσεις. Τέτοιες διακηρύξεις δύσκολα θα κινητοποιήσουν το 36% των ψηφοφόρων του Reform που δηλώνουν ότι αισθάνονται «απελπισμένοι ή ανήσυχοι για τα οικονομικά τους».
Η εμπειρία της διακυβέρνησης Μελόνι στην Ιταλία είναι σε μεγάλο βαθμό η ίδια, με τη διαφορά ότι εκείνη απονομιμοποιείται ακόμη περισσότερο, γιατί είναι στην κυβέρνηση. Η ήττα του Όρμπαν — μετά από 16 χρόνια διαφθοράς και παρακμής — προσφέρει στους δεξιούς δημαγωγούς μια εικόνα για το μέλλον τους. Μόλις βρεθούν στην εξουσία, θα γίνουν εξίσου μισητοί με τις υπόλοιπες πολιτικές ελίτ. Μόνο που τώρα, με τα γεγονότα να επιταχύνονται, δεν πρόκειται να απολαύσουν ούτε κατά διάνοια 16 χρόνια στην εξουσία.
Τα πρόσφατα γεγονότα, συμπεριλαμβανομένης της κρίσης της κυβέρνησης Τραμπ, έχουν αποκαλύψει τις αδυναμίες αυτών των αντιδραστικών σχηματισμών. Ωστόσο, η δημοσκοπική κάμψη δεν σημαίνει κατάρρευση. Όπως έχουμε εξηγήσει, η βασική πηγή δύναμης αυτών των δεξιών δημαγωγικών μορφωμάτων είναι η ικανότητά τους να εκμεταλλεύονται τη γιγαντωμένη οργή των λαϊκών μαζών. Σε αυτή τους την επιτυχία έχει παίξει αποφασιστικό ρόλο η χρεοκοπία της λεγόμενης Αριστεράς. Έτσι, η επιρροή τους δεν θα επηρεαστεί αποφασιστικά από τις όποιες σπασμωδικές κινήσεις του Τραμπ.
Γι’ αυτό το Reform, η AfD και η Εθνική Συσπείρωση (το κόμμα της Λεπέν) εξακολουθούν να βρίσκονται ψηλά στις δημοσκοπήσεις σε σύγκριση με τους αντιπάλους τους, και αναμένεται να σημειώσουν επιτυχίες στις επερχόμενες εκλογές στη Βρετανία, τη Γερμανία, τη Γαλλία και αλλού. Τμήματα της Αριστεράς σηκώνουν τα χέρια ψηλά με απελπισία απέναντι σε αυτή την υποτιθέμενη δεξιά στροφή — την οποία συχνά ταυτίζουν εσφαλμένα με τον φασισμό. Στην πραγματικότητα είναι η δική τους χρεοκοπία που άφησε ένα κενό το οποίο μπόρεσαν να εκμεταλλευτούν αυτοί οι δημαγωγοί.
Ωστόσο, η αντισυστημική οργή που έδωσε «αέρα» στα πανιά των ακροδεξιών δημαγωγών θα είναι και αυτή που τελικά θα τους καταστρέψει. Όσο πλησιάζουν στην εξουσία, αναγκάζονται να ευθυγραμμίζονται όλο και περισσότερο με το «κατεστημένο» και την εγχώρια αστική τάξη, απομακρύνοντας αναπόφευκτα τους υποστηρικτές τους.
Αν ο Ντόναλντ Τραμπ, επικεφαλής του ισχυρότερου ιμπεριαλιστικού κράτους στην παγκόσμια Ιστορία, δεν μπορεί να φέρει τη χρυσή εποχή ειρήνης και ευημερίας που υποσχέθηκε, τότε οι αντιδραστικοί νάνοι μιας διασπασμένης και αποδυναμωμένης Ευρώπης δεν έχουν καμία ελπίδα να το πετύχουν. Οι δυνάμεις πάνω στις οποίες στηρίχτηκαν αυτοί οι δεξιοί δημαγωγοί θα είναι οι ίδιες που θα τους πετάξουν στον κάλαθο των αχρήστων όταν αποκαλύψουν το πραγματικό τους πρόσωπο. Η χρεοκοπία των δεξιών δημαγωγών προετοιμάζει τη στροφή του πολιτικού εκκρεμούς απότομα προς τ’ αριστερά και την άνοδο της ταξικής πάλης στη μία χώρα μετά την άλλη.
Τζακ Γουίλσον
Μετάφραση από www.marxist.com: Η. Κ.