Το περιβόητο «Μνημόνιο Κατανόησης» των 14 σημείων ανάμεσα στις ΗΠΑ και το Ιράν συνιστά την επικύρωση μιας ταπεινωτικής ήττας για τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό, αλλά και ένα σημείο καμπής για τη διεθνή κατάσταση. Για τους Ισραηλινούς οι συνέπειες μπορεί να αποδειχθούν ακόμη σοβαρότερες.
Το περιοδικό Foreign Policy περιγράφει τη συμφωνία ως «μεγαλύτερη ήττα κι από το Βιετνάμ». Πράγματι, παρότι πρόκειται για πόλεμο μικρότερης διάρκειας και με λιγότερες απώλειες από αυτόν του Βιετνάμ, οι επιπτώσεις του πολέμου στο Ιράν είναι πολύ μεγαλύτερες.
Με τα μέχρι τώρα δεδομένα, ο έλεγχος των Στενών του Ορμούζ περνά στο Ιράν. Τα πετρελαιοπαραγωγά κράτη της περιοχής έχουν περιέλθει σε δυσμενή θέση και εξαρτώνται πλέον σε εξευτελιστικό βαθμό από τους Ιρανούς. Η Ρωσία και η Κίνα βγαίνουν ενισχυμένες. Είναι οι μόνες δυνάμεις που διαθέτουν πραγματική επιρροή στο Ιράν. Η διαμεσολάβηση έγινε σε μεγάλο βαθμό από το Πακιστάν, πίσω από το οποίο βρισκόταν η Κίνα. Σε παγκόσμιο επίπεδο, θα ακολουθήσει αναδιάταξη δυνάμεων, καθώς φίλοι και εχθροί των ΗΠΑ καταλαβαίνουν πλέον πόσο αδύναμα είναι τα «χαρτιά» που διαθέτουν οι Αμερικανοί.
Όσο για το Ισραήλ, η είδηση έπεσε σαν κεραυνός εν αιθρία. Αν η συμφωνία διατηρηθεί, μπορεί να σημαίνει το τέλος του Νετανιάχου. Η συμφωνία θέτει ακόμη και ερωτήματα για το ίδιο το μέλλον των αμερικανοϊσραηλινών σχέσεων. Τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές (σ.τ.μ.: το άρθρο γράφτηκε στις 19/6), ο Νετανιάχου βομβαρδίζει τον Λίβανο σε μια προφανή προσπάθεια να τινάξει στον αέρα τη συμφωνία.
Οι τελευταίες ειδήσεις λένε ότι το Ισραήλ εξαναγκάστηκε να υπογράψει εκεχειρία με τη Χεζμπολάχ. Παρότι όλα παραμένουν εύθραυστα, ένα είναι σαφές: για τον Τραμπ δεν υπάρχει καλύτερη συμφωνία από αυτήν. Παρότι οι όροι αυτοί είναι όροι συνθηκολόγησης, είναι το καλύτερο που μπορεί να ελπίζει σήμερα ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός.
Τι περιλαμβάνει το Μνημόνιο Κατανόησης;
Το πρώτο σημείο ορίζει καθαρά ότι τα μέρη «κηρύσσουν την άμεση και μόνιμη λήξη των εχθροπραξιών σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου…» και επιπρόσθετα εγγυώνται «την εδαφική ακεραιότητα» του Λιβάνου. Άρα, όχι μόνο οι Ιρανοί εξασφάλισαν ειρήνη από τους Αμερικανούς, αλλά η συμφωνία αυτή δεσμεύει και τους Ισραηλινούς, όχι απλώς σε εκεχειρία, αλλά και σε αποχώρηση από τον Λίβανο.
Με το τέλος των εχθροπραξιών ξεκινά πλέον μια 60ήμερη διαπραγματευτική περίοδος για μια οριστική συμφωνία, «με δυνατότητα παράτασης κατόπιν αμοιβαίας συναίνεσης». Σε αυτό το διάστημα υποτίθεται ότι θα λυθεί το δύσκολο ζήτημα του εμπλουτισμένου ουρανίου του Ιράν. Αν αυτό συμβεί, οι Ιρανοί θα λάβουν επενδύσεις 300 δισ. δολαρίων, θα αρθούν όλες οι κυρώσεις και θα αποχωρήσει το αμερικανικό ναυτικό. Αν και ο Τραμπ υποσχέθηκε πως τα 300 δισ. δεν θα προέλθουν από τους Αμερικανούς φορολογουμένους, αλλά από περιφερειακούς και άλλους επενδυτές, ας είμαστε ξεκάθαροι: πρόκειται για μια ηττημένη Αμερική που πληρώνει πολεμικές αποζημιώσεις.
Ανεξάρτητα από τις μελλοντικές διαπραγματεύσεις, το Μνημόνιο εγγυάται άμεσα: το τέλος της ισραηλινής επιθετικότητας κατά του Λιβάνου, τον ντε φάκτο τερματισμό των κυρώσεων, την αναγνώριση του δικαιώματος του Ιράν να ελέγχει τα Στενά του Ορμούζ, την αποδέσμευση δισεκατομμυρίων δολαρίων από τα παγωμένα περιουσιακά στοιχεία του Ιράν.
Το ίδιο σημαντικά είναι και όσα δεν αναφέρει. Δεν γίνεται καμία μνεία σε αλλαγή καθεστώτος, ούτε σε «πληρεξουσίους» του Ιράν, ούτε σε απαγόρευση επιβολής διοδίων στη ναυσιπλοΐα μέσω των Στενών, ούτε στους βαλλιστικούς πυραύλους του Ιράν. «Αν άλλες χώρες έχουν», είπε ο Τραμπ για τους βαλλιστικούς πυραύλους, «είναι λίγο άδικο να μην έχουν κι αυτοί». Είναι ένα λογικό επιχείρημα.
Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει καμία αναφορά στους πολλούς και ποικίλους πολεμικούς στόχους που διακήρυττε ο Τραμπ πριν και κατά τη διάρκεια αυτού του πολέμου. Τι κερδίζουν οι Αμερικανοί; Μια υπόσχεση των Ιρανών ότι δεν θα κατασκευάσουν πυρηνικά όπλα (μια υπόσχεση που έδιναν πάντοτε) και το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ, τα οποία δεν είχαν κλείσει πριν ξεκινήσει ο πόλεμος και τώρα θα τελούν υπό ιρανικό έλεγχο.
Τι σημαίνει αυτή η συμφωνία για τις ΗΠΑ;
Ακόμη κι ένα εξάχρονο παιδί μπορεί να δει πως πρόκειται για συνθηκολόγηση από πλευράς των Αμερικανών. Ο λόγος είναι προφανής. Παρά τα χιλιάδες στρατιωτικά χτυπήματα, οι Αμερικανοί ιμπεριαλιστές απέτυχαν να νικήσουν το Ιράν. Στο διάστημα αυτό. οι ΗΠΑ μείωσαν δραστικά τα στρατηγικά τους αποθέματα πετρελαίου σε μια προσπάθεια να κρατήσουν τις τιμές των καυσίμων χαμηλά. Τώρα αυτά τα αποθέματα εξαντλούνται και προμηνύεται οικονομική καταστροφή.
Ο Τραμπ το παραδέχθηκε ανοιχτά: «Δεν ήθελα να δω μια οικονομική καταστροφή. Αν το συνεχίζαμε, θα μπορούσε να είχε συμβεί αυτό». Με το άνοιγμα των Στενών, το πετρέλαιο υποχώρησε στα 80 δολάρια το βαρέλι και το χρηματιστήριο εκτινάχθηκε. Ο Τραμπ ανακουφίστηκε. Όμως οι συνέπειες αυτού του πολέμου θα έχουν μεγάλες και μακρόχρονες επιπτώσεις για τις ΗΠΑ.
Για τις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις που παρακμάζουν, η ήττα στο εξωτερικό ανοίγει συχνά τον δρόμο για την όξυνση της ταξικής πάλης στο εσωτερικό. Η ήττα της Γαλλίας στην Αλγερία έθεσε τις βάσεις για τον Μάη του 1968. Για την Πορτογαλία, ο πόλεμος στην Αφρική άνοιξε τον δρόμο για την Επανάσταση των Γαρυφάλλων το 1974.
Επιπρόσθετα θα υπάρξουν σοβαρές επιπτώσεις στην επιρροή των ΗΠΑ στην περιοχή. Σε ολόκληρη την περιοχή, όλοι γεύτηκαν την αμερικανική αδυναμία και την ιρανική ισχύ. Πολλές αμερικανικές βάσεις έχουν καταστραφεί ολοσχερώς. Τα διάφορα κράτη του Κόλπου συνάπτουν τώρα ξεχωριστές συμφωνίες με το Ιράν. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα φέρεται να συμφώνησαν να καταβάλουν στο Ιράν 10-20 δισ. δολάρια, εκ των οποίων ήδη έχουν πληρωθεί 3 δισ. Το Κατάρ έκλεισε παρόμοια συμφωνία. Η Σαουδική Αραβία θα αναγκαστεί σύντομα να κάνει το ίδιο. Πρόκειται πρακτικά για καταβολή φόρου υποτέλειας στο Ιράν!
Ισραήλ: ο μεγάλος χαμένος
Οι Ισραηλινοί ηγέτες επιδίωκαν για δεκαετίες μια σύγκρουση με το Ιράν. Δεν επιδίωκαν μόνο αλλαγή καθεστώτος και αποπυρηνικοποίηση. Ήθελαν την καταστροφή του Ιράν ως κράτους, ως ένα βήμα προς την πλήρη αναδιάταξη του χάρτη της Μέσης Ανατολής. Στην αρχή του πολέμου πίστεψαν πως αυτή ήταν η στιγμή τους. Φαντάστηκαν ότι μπορούσαν να καταστρέψουν όλα τα έθνη-κράτη της περιοχής, εκτός από το ίδιο το Ισραήλ, δημιουργώντας συνθήκες βαρβαρότητας και κυβερνώντας οι ίδιοι πάνω στα ερείπια. Αυτό ήταν το όραμά τους. Ωστόσο το όνειρο έγινε εφιάλτης. Το Ιράν όχι μόνο δεν καταστράφηκε, αλλά βγήκε ενισχυμένο, αποδεικνύοντας ότι μπορεί να επιφέρει καταστροφικά πλήγματα στο Ισραήλ όποτε το επιθυμεί.
Αν ο Νετανιάχου και οι νεοσυντηρητικοί κατόρθωναν να πείσουν τον Τραμπ να ξαναρχίσει αυτόν τον πόλεμο τα αποτελέσματα θα ήταν καταστροφικά. Τα αποθέματα των ακριβών πυρομαχικών έχουν φτάσει σε πολύ χαμηλά επίπεδα. Άρα, αν οι Ιρανοί ξανάρχιζαν τον βομβαρδισμό του Ισραήλ, οι Αμερικανοί δεν θα είχαν αντιπυραυλικά συστήματα για να το προστατεύσουν, ακόμη κι αν το ήθελαν.
Ο Νετανιάχου αναγκάστηκε προς το παρόν να υπογράψει μια εκεχειρία, αλλά θα αναζητήσει προσχήματα για να τη σπάσει. Και την επόμενη κιόλας μέρα μετά την υπογραφή του Μνημονίου ανακοίνωσε μια «ζώνη ασφαλείας» μόνιμης ισραηλινής κατοχής στον Λίβανο, παραβιάζοντας ευθέως τη συμφωνία. Με αυτόν τον τρόπο όμως, ο Νετανιάχου παίζει με την ίδια τη σχέση ΗΠΑ-Ισραήλ. Και μια ρήξη με τις ΗΠΑ θα είχε υπαρξιακές συνέπειες για το Ισραήλ. Χωρίς τη στήριξη των ΗΠΑ το Ισραήλ δεν μπορεί να παίξει το ρόλο που παίζει σήμερα.
Υπάρχει βέβαια και η πιθανότητα ο Νετανιάχου να εξαναγκαστεί σε υποχώρηση. Τότε όμως όλες οι αντιφάσεις της ισραηλινής κοινωνίας, που τις είδαμε να ξεσπάνε στις κινητοποιήσεις ενάντια στη δικαστική μεταρρύθμιση το 2023, θα ξαναβγούν εκρηκτικά στην επιφάνεια.
Τι θα ακολουθήσει;
Υπάρχουν πολλά άγνωστα και απρόβλεπτα στοιχεία στην εξίσωση για να μπορέσει κανείς να κάνει ακριβείς προβλέψεις. Ωστόσο, αν ο Νετανιάχου καταφέρει να σαμποτάρει τη συμφωνία θα μπορούσαμε να δούμε μία καταστροφική οικονομική ύφεση – η οποία βέβαια, μπορεί να ξεσπάσει ανεξάρτητα από τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή.
Η παράταση του κλεισίματος των Στενών του Ορμούζ θα προκαλέσει μία καταστροφή στην παγκόσμια οικονομία. Όμως οι Ιρανοί έχουν επίσης τη δυνατότητα να κλείσουν και τα Στενά του Μπαμπ ελ Μαντέμπ, ενεργοποιώντας τους συμμάχους τους, Χούθι, στην Υεμένη. Κλείνοντας τη βασική εμπορική οδό ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ασία θα έδιναν ένα ακόμη μεγαλύτερο πλήγμα στην παγκόσμια οικονομία, η οποία βρίσκεται σε τεντωμένο σχοινί.
Αξίζει να σημειωθεί ότι ακόμη και τώρα μπορεί να χρειαστούν πολλές εβδομάδες, ακόμη και μήνες, ώσπου οι ναυτιλιακές εταιρείες να αποκαταστήσουν την κυκλοφορία στα Στενά σε μεγάλη κλίμακα. Πολλές από τις εγκαταστάσεις πετρελαίου και φυσικού αερίου σε όλη την περιοχή θα χρειαστούν χρόνια επισκευών προτού ξανατροφοδοτήσουν την παγκόσμια αγορά. Εντωμεταξύ, η μείωση των στρατηγικών αποθεμάτων πετρελαίου καθιστά ολόκληρο τον κόσμο πολύ πιο ευάλωτο σε νέους κραδασμούς, για να μην αναφέρουμε ότι η ζήτηση θα είναι τώρα υψηλότερη απλώς και μόνο από την ανάγκη αναπλήρωσης αυτών των αποθεμάτων. Η αυξημένη ζήτηση θα πιέζει διαρκώς τις τιμές των καυσίμων ανοδικά τους επόμενους μήνες.
Τα αποτελέσματα του πολέμου
Ποια είναι τα πιο σημαντικά, γενικά συμπεράσματα από την υπογραφή αυτής της συμφωνίας; Το Ιράν βγαίνει από αυτή τη σύγκρουση ενισχυμένο: πολιτικά, στρατιωτικά και, με τα δισεκατομμύρια που αποδεσμεύονται, πολύ πιθανό και οικονομικά, στο όχι και τόσο μακρινό μέλλον.
Για την Αμερική και τους συμμάχους της, αυτός ο πόλεμος ήταν μια καταστροφή που θα φέρει στην επιφάνεια όλες τις αντιφάσεις μέσα στις ΗΠΑ, στο Ισραήλ και σε ολόκληρη τη Δύση. Έχει αποδυναμώσει αποφασιστικά την αμερικανική επιρροή στην περιοχή, αλλά και πέρα από αυτήν.
Στη Νοτιοανατολική Ασία, οι Φιλιππίνες, το Βιετνάμ, η Καμπότζη, το Λάος, η Ταϊλάνδη, η Μιανμάρ, το Μπανγκλαντές αλλά και η Αυστραλία – όλες τους έστειλαν αντιπροσωπείες στην Κίνα κατά τη διάρκεια του πολέμου, ικετεύοντας για λιπάσματα, πετρέλαιο και άλλα κρίσιμα αγαθά. Το ίδιο έκαναν και οι Ευρωπαίοι. Το ίδιο και ο Τραμπ. Πριν από λίγο καιρό βρέθηκε εκεί, χωρίς αμφιβολία παρακαλώντας τον Σι να πιέσει τους Ιρανούς για εκεχειρία.
Ας μην ξεχνάμε ότι από τότε που ξεκίνησε ο πόλεμος, οι Αμερικανοί εξοργίστηκαν με αυτό που εξέλαβαν ως έλλειψη ευρωπαϊκής στήριξης και υποβάθμισαν τη στρατιωτική τους παρουσία στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Ήταν άλλο ένα καρφί στο φέρετρο της λεγόμενης «συλλογικής Δύσης». Την ίδια στιγμή, η παγκόσμια οικονομία βγαίνει πιο εύθραυστη από ποτέ. Οι Ιρανοί αναγνωρίζονται πλέον ως οι κυρίαρχοι των Στενών του Ορμούζ.
Από την άλλη πλευρά, η ήττα του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού έχει σημαντικές επιπτώσεις στην συνείδηση των εργαζόμενων μαζών παγκόσμια. Ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός φυσικά συνεχίζει να εκφοβίζει και να απειλεί, ιδίως στο δυτικό ημισφαίριο. Παλιότερα, ωστόσο, οι εργαζόμενες και φτωχές μάζες ίσως το αποδέχονταν αυτό κάπως μοιρολατρικά. Τώρα η ήττα του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού θα ενθαρρύνει την αντίσταση και την πάλη ενάντια στον ιμπεριαλισμό σε ολόκληρο τον κόσμο.
Μπεν Κάρι
Μετάφραση – σύνοψη από την ιστοσελίδα marxist.com: Η.Κ.