Οι εκλογές της 25ης Οκτωβρίου 2026 στη Σερβία αποτέλεσαν έναν πολιτικό σεισμό, ως επιστέγασμα ενός μαζικού κινήματος που αναπτύχθηκε επί δύο χρόνια ενάντια στο καθεστώς του Αλεξάνταρ Βούτσιτς. Η Φοιτητική Λίστα (SL), που αναδείχθηκε μέσα από αυτό το κίνημα, συγκέντρωσε το 53,01% των ψήφων και κατέκτησε 140 έδρες, ενώ ο συνασπισμός του Βούτσιτς, με επικεφαλής το Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα (SNS), έλαβε 38,98% και 103 έδρες. Η συμμετοχή έφτασε το 68,89%, ένα από τα υψηλότερα ποσοστά των τελευταίων δεκαετιών.
Το κίνημα ξέσπασε τον Νοέμβρη του 2024, μετά τα «σερβικά Τέμπη», την κατάρρευση του στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, που στοίχισε τη ζωή σε 16 ανθρώπους. Στην πρωτοπορία του κινήματος βρέθηκαν οι φοιτητές, που οργάνωσαν τον αγώνα μέσα από τις συνελεύσεις τους. Κανένα από τα κόμματα της αντιπολίτευσης δεν ασκούσε ουσιαστική επιρροή στο κίνημα, το οποίο απέκτησε πρωτοφανή μαζικότητα, με εκατομμύρια ανθρώπους να συμμετέχουν στις κινητοποιήσεις. Την άνοιξη του 2025 συγκροτήθηκαν εκατοντάδες λαϊκές συνελεύσεις (zborovi) σε γειτονιές και χώρους δουλειάς, ενώ φοιτητές και εργαζόμενοι δημιούργησαν ομάδες περιφρούρησης για την προστασία των κινητοποιήσεων από τις επιθέσεις των τραμπούκων του Βούτσιτς. Τελικά, αναζητώντας μια πολιτική διέξοδο για το κίνημα, οι φοιτητές προχώρησαν στη συγκρότηση της Φοιτητικής Λίστας (SL), με υποψηφίους που επιλέχθηκαν μέσα από διαδικασίες συνεντεύξεων και αξιολόγησης από τις φοιτητικές συνελεύσεις.
Ύστερα από σχεδόν δύο χρόνια συνεχών κινητοποιήσεων, το κίνημα εμφάνισε, όπως ήταν φυσικό, σημάδια κόπωσης. Ο Βούτσιτς επιχείρησε να εκμεταλλευτεί αυτή την κατάσταση, προκηρύσσοντας πρόωρες εκλογές για τις 25 Οκτωβρίου. Άφησε στη Φοιτητική Λίστα λιγότερο από δύο μήνες για την προεκλογική της εκστρατεία, υπολογίζοντας ότι ο ήδη συγκροτημένος εκλογικός μηχανισμός του SNS θα του εξασφάλιζε τη νίκη. Ωστόσο, οι υπολογισμοί του διαψεύστηκαν.
Παρά την περιορισμένη πρόσβασή της στα μεγάλα μέσα ενημέρωσης, η Φοιτητική Λίστα στηρίχθηκε σε μια μαζική προεκλογική εκστρατεία, με καραβάνια φοιτητών και εθελοντών που έφτασαν σε κάθε γωνιά της Σερβίας. Το πρόγραμμά της περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, μέτρα ενάντια στη διαφθορά, την ενίσχυση της δημόσιας Παιδείας και Υγείας και την αύξηση του κατώτατου μισθού.
Στις 22 Οκτωβρίου, μόλις τρεις ημέρες πριν από τις εκλογές, περισσότεροι από 150.000 άνθρωποι κατέκλυσαν τους δρόμους του Βελιγραδίου. Αντίθετα, ο Βούτσιτς κατάφερε να συγκεντρώσει μόλις μερικές χιλιάδες υποστηρικτές του σε ένα κλειστό γήπεδο. Η τεράστια αυτή αντίθεση στη μαζικότητα των συγκεντρώσεων προμήνυε τη μεγάλη εκλογική νίκη της Φοιτητικής Λίστας στις 25 Οκτωβρίου.
Το καθεστώς είναι ακόμα στη θέση του
Ωστόσο, η εκλογική ήττα του Βούτσιτς δεν ισοδυναμεί με την ανατροπή του καθεστώτος του. Οι άνθρωποί του εξακολουθούν να κατέχουν καίριες θέσεις στην αστυνομία, στις μυστικές υπηρεσίες, στον στρατό και στη Δικαιοσύνη. Το παλιό καθεστώς υπέστη μια σοβαρή ήττα, αλλά διατηρεί σημαντικά στηρίγματα στον κρατικό μηχανισμό, τα οποία μπορεί να αξιοποιήσει για να υπονομεύσει και να περιορίσει τη δράση της επόμενης κυβέρνησης. Παράλληλα, η ΕΕ και οι ΗΠΑ θα επιδιώξουν να ασκήσουν πιέσεις στη νέα κυβέρνηση, ώστε να μετριάσει το πρόγραμμά της και να ευθυγραμμιστεί με τα συμφέροντά τους.
Τα γεγονότα στη Σερβία δείχνουν ότι ένα μαζικό κίνημα μπορεί να οδηγήσει στην ανάδειξη μιας κυβέρνησης που θα προέρχεται από τα ίδια του τα «σπλάχνα». Ωστόσο, αυτό δεν απαντά από μόνο του στο ερώτημα ποιο πρέπει να είναι το πρόγραμμα μιας τέτοιας κυβέρνησης. Μια κυβέρνηση της Φοιτητικής Λίστας, στην οποία κυριαρχούν μικροαστικά στοιχεία, θα βρεθεί αντιμέτωπη με τα όρια του προγράμματός της, εάν επιχειρήσει να ξεριζώσει τη διαφθορά χωρίς να έρθει σε ρήξη με το καπιταλιστικό σύστημα.
Από αυτή τη νίκη προκύπτει ένα κρίσιμο πολιτικό δίδαγμα για την εργατική τάξη: η διαφθορά δεν αποτελεί απλώς αποτέλεσμα της δράσης ορισμένων διεφθαρμένων πολιτικών, αλλά συνδέεται βαθιά με τα οικονομικά συμφέροντα και τις σχέσεις εξουσίας του καπιταλιστικού συστήματος. Οι θεσμικές μεταρρυθμίσεις, όσο αναγκαίες κι αν είναι, δεν αρκούν από μόνες τους για την εξάλειψή της. Μόνο αν η νέα κυβέρνηση στηριχθεί στην οργανωμένη δύναμη της εργατικής τάξης και προχωρήσει στην απαλλοτρίωση των ολιγαρχών και των μεγάλων μονοπωλίων θα μπορέσει να αντιμετωπίσει τις υλικές βάσεις της διαφθοράς.
Φραντσέσκο Μέρλι