Γ. Αλεξάτου «Άρης Βελουχιώτης: ο κομμουνιστής επαναστάτης» (Άπαρσις, Οκτ. 2021) και Γ. Πετρόπουλου, Ν. Χατζηδημητράκου, Γ. Σιούλα «Ο Άρης Βελουχιώτης και ο υπόκοσμος» («Εφ.Συν», Δεκ. 2021)
Στα δύο αυτά βιβλία εκτίθενται δυο διαφορετικές οπτικές του σταλινισμού για τον Πρωτοκαπετάνιο του ΕΛΑΣ. Ο Γ. Αλεξάτος προβαίνει σε μια (μάλλον ανιαρή) σύνθεση της «ορθόδοξης» πλέον, θέσης του ελληνικού σταλινισμού για τον Άρη, όπως αυτή διαμορφώθηκε από την περίφημη πολιτική και κομματική του αποκατάσταση από το ΚΚΕ το 2011 και το 2018 αντίστοιχα, με μια αντίληψη πλήρους και απόλυτης αθώωσης της σοβιετικής γραφειοκρατίας για τα πολιτικά εγκλήματα που καθόρισαν τη μοίρα του ελληνικού επαναστατικού κινήματος, όσο και αυτή του ίδιου του Βελουχιώτη.
Ένα αναμάσημα
Ο Αλεξάτος στο βιβλίο του δεν προσφέρει τίποτα καινούριο στην ιστορική έρευνα. Στην περιγραφή των βασικών σταθμών της πορείας του Άρη αναμασά τις γνωστές βιογραφίες – αγιογραφίες που κυκλοφορούν εδώ και δεκαετίες, με κυριότερη εκείνη του Πάνου Λάγδα («Άρης Βελουχιώτης, ο πρώτος του αγώνα», Κυψέλη, 1965).
Η απουσία συμβολής του βιβλίου αυτού στην ιστορική έρευνα έγινε ακόμα πιο χτυπητή από το εξαιρετικά ατυχές για τον συγγραφέα του γεγονός της κυκλοφορίας του βιβλίου των Πετρόπουλου, Χατζηδημητράκου και Σιούλα μόλις δύο μήνες μετά από την κυκλοφορία του δικού του. Το βιβλίο των τριών συνεργατών, παρά τη γενική φιλοσταλινική πολιτική αντίληψη που αντανακλά, περιλαμβάνει πολύτιμα αποτελέσματα ευσυνείδητης και εμπεριστατωμένης ιστορικής έρευνας. Αυτά μας παρέχουν ένα πιο ολοκληρωμένο και πραγματικό πορτρέτο της προσωπικότητας του Άρη και καταρρίπτουν δύο βασικούς μύθους με τους οποίους ανατράφηκαν ολόκληρες γενιές αριστερών αγωνιστών.
Το λούμπεν παρελθόν του Θ. Κλάρα
Ο πρώτος μύθος σχετίζεται με τη συνήθη, πλήρη ή μερική, απόκρυψη και (στην περίπτωση του Αλεξάτου) υποβάθμιση του ιστορικά αδιαμφισβήτητου λούμπεν-ποινικού παρελθόντος του Θανάση Κλάρα (Άρη Βελουχιώτη), το οποίο τον είχε οδηγήσει μάλιστα σε δυο συλλήψεις και αντίστοιχες καταδίκες.
Όπως αποδεικνύουν οι τρεις συγγραφείς, η πρώτη φορά ήταν για σωρεία διαρρήξεων στη Θεσσαλονίκη το 1925, σε μια περίοδο που όλοι οι βασικοί βιογράφοι του (και ο Αλεξάτος) αναφέρουν ότι ήταν ήδη μέλος της ΟΚΝΕ (οργάνωσης νεολαίας του ΣΕΚΕ και του ΚΚΕ έως το 1943). Η δεύτερη φορά, σύμφωνα με αδιάσειστα στοιχεία που παρατίθενται από τους ίδιους, ήταν το 1929 στην Αθήνα, την περίοδο που αδιαμφισβήτητα ο Άρης ήταν πλέον μέλος του ΚΚΕ, και μάλιστα για μια ταπεινωτική κλοπή πορτοφολιού από έναν συνάδελφό του εργάτη στην οικοδομή.
Παλιοί και νέοι μύθοι για τη δήλωση μετανοίας
Ο δεύτερος μύθος είναι αυτός που καλλιεργήθηκε γύρω από τη δήλωση μετανοίας που υπέγραψε ο Άρης στις φυλακές της Κέρκυρας το καλοκαίρι του 1939. Η μεταπολεμική σταλινική ηγεσία του ΚΚΕ, με επικεφαλής τον Ν. Ζαχαριάδη, στην επίσημη αποκήρυξη του Άρη το 1945 ως πράκτορα θύμισε αυτή τη δήλωση για να εμφανίσει τον Άρη διαχρονικά λιπόψυχο και «ύποπτο». Από την άλλη πλευρά, μετά τον ιστορικό Ντομινίκ Εντ και τους «Καπετάνιους» του, και ο παλιός σταλινικός ηγέτης του ΚΚΕ Λευτέρης Αποστόλου στο βιβλίο του «Ο Άρης Βελουχιώτης όπως τον γνώρισα 1923-1944», επικαλούμενος μια σχετική εκμυστήρευση του Άρη υποδαύλισε τον διαδεδομένο μύθο ότι η δήλωση μετανοίας του Άρη ήταν αποτέλεσμα μιας οδηγίας του Ζαχαριάδη με σκοπό να αποφυλακιστεί για να αναλάβει την ανασυγκρότηση του κόμματος. Ωστόσο, καθόλου τυχαία, οι ίδιοι οι βιογράφοι-αγιογράφοι του Άρη, Π. Λάγδας και Δ. Χαριτόπουλος, απορρίπτουν αυτόν τον ισχυρισμό.
Το 2018 η ηγεσία του ΚΚΕ επικαλέστηκε ένα σημείωμα του μακαρίτη αντάρτη Τσαρού, στο οποίο αυτός ανέφερε πως ο καπετάν Διαμαντής το 1946 του εκμυστηρεύτηκε ενώπιον τριών ακόμα ανταρτών, ότι την οδηγία για τη δήλωση μετανοίας την είχε δώσει στον Άρη ο αποδεδειγμένα συνεργάτης των μεταξικών αρχών Μ. Τυρίμος, λέγοντάς του ότι ήταν απαίτηση του Ζαχαριάδη. Αυτό το σημείωμα παρουσιάστηκε από την ηγεσία του ΚΚΕ ως «μεγάλη αποκάλυψη».
Ωστόσο μια μαρτυρία του είδους «αυτός μου είπε κάποτε πως κάποιος του είπε», η οποία μάλιστα αποκαλύπτεται μετά θάνατον, δεν μπορεί να συνιστά σοβαρή απόδειξη για τίποτα. Σίγουρα όμως, συνιστά μια βολική εκδοχή για τη σκανδαλωδώς αντιφατική, πλήρη αποκατάσταση από την ηγεσία του ΚΚΕ, τόσο του ξεδιάντροπου σταλινικού ιεροεξεταστή Ζαχαριάδη που κατήγγειλε τον Άρη ως πράκτορα, όσο και του περήφανου πρωτοκαπετάνιου που αρνήθηκε να συμβιβαστεί με την προδοσία της Βάρκιζας. Γιατί αν η δήλωση μετανοίας ήταν μια σκευωρία ενός αποδεδειγμένου πράκτορα, τα θύματα είναι δύο: τόσο ο στιγματισμένος δηλωσίας, όσο και ο εν αγνοία του φερόμενος ως εντολέας.
Η ιστορική αλήθεια
Τα αδιάσειστα στοιχεία της ιστορικής έρευνας που παρουσιάζουν στο βιβλίο τους οι τρεις συγγραφείς, αλλά και της διασταύρωσής τους με όλες τις υπάρχουσες σχετικές πηγές και το διαθέσιμο αρχειακό υλικό, καταρρίπτουν, τόσο το πρόσφατο σενάριο-εφεύρημα της ηγεσίας του ΚΚΕ, όσο και συνολικά την πολυδιαδεδομένη (σ’ έναν βαθμό από μια υγιή ανάγκη εναντίωσης στον σταλινοζαχαριαδισμό) θεωρία της κατ’ απαίτηση δήλωσης του Άρη. Ούτε ο Ζαχαριάδης, όπως άλλωστε δέχονται και οι αγιογράφοι του Βελουχιώτη, έδωσε ποτέ οδηγία στον Άρη για δήλωση μετανοίας, αλλά ούτε και ο Μ. Τυρίμος, όπως ισχυρίζεται η ηγεσία του ΚΚΕ. Μάλιστα, όλα τα στοιχεία δείχνουν ότι αυτός ο τελευταίος πέρασε στη συνειδητή υπηρεσία των αρχών Μεταξά τουλάχιστον ένα μήνα μετά τη δήλωση μετανοίας που υπέγραψε ο Άρης στην Κέρκυρα.
Η ιστορική αλήθεια σύμφωνα με τους τρεις συγγραφείς-ερευνητές είναι ότι η δήλωση του Άρη δεν ήταν καρπός άνωθεν οδηγίας. Ήταν το αποτέλεσμα των παρατεταμένων και ειδεχθών βασανιστηρίων στα οποία υποβλήθηκε από τις μεταξικές αρχές, και πιο συγκεκριμένα του βιασμού και της γενικευμένης «καταστροφής της σεξουαλικής λειτουργίας του», στοιχεία που του δημιούργησαν ένα ανεξίτηλο ψυχικό τραύμα. Ένα τραύμα, που ενώ ο γενναίος πρωτοκαπετάνιος του ΕΛΑΣ κουβαλούσε στην υπόλοιπη ζωή του, προς δόξα και τιμή του, δεν τον εμπόδισε να ηγηθεί στο εκπληκτικό μαζικό στρατιωτικό κίνημα ενάντια στους ναζί και τους συνεργάτες τους, το οποίο τόσο κυνικά προδόθηκε από τον σταλινισμό και τους εγχώριους υπηρέτες του.
Σ.Κ.