Με τις εκλογές να πλησιάζουν και με το ΠΑΣΟΚ δημοσκοπικά καθηλωμένο, ο Ν. Ανδρουλάκης προχώρησε σε μια πρόταση που, σε αντίθεση με άλλες πρωτοβουλίες του, συγκέντρωσε το ενδιαφέρον πολλών απλών εργαζομένων. Πρότεινε τη μείωση της εργάσιμης εβδομάδας σε 4 ημέρες, χωρίς μείωση μισθού.
Σε μια χώρα όπου τα εξαντλητικά ωράρια αποτελούν τον κανόνα, ήταν φυσικό αυτή η πρόταση να προκαλέσει εντύπωση. Σύμφωνα με τη Eurostat, η Ελλάδα βρίσκεται στην κορυφή της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε ώρες εργασίας, με 39,8 ώρες την εβδομάδα – έναντι 36 ωρών που είναι ο ευρωπαϊκός μέσος όρος – ενώ την ίδια στιγμή καταγράφει τη χαμηλότερη αγοραστική δύναμη. Αυτό είναι το καταστροφικό αποτέλεσμα δεκαετιών επιθέσεων στην εργατική τάξη, στις οποίες – δεν χρειάζεται να το υπενθυμίσουμε – το ΠΑΣΟΚ έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο.
Η πρόταση του ΠΑΣΟΚ για 4ημερή εργασία, παρά το εντυπωσιακό της «περιτύλιγμα», αποτελεί ένα πυροτέχνημα. Δεν πρόκειται για πρόταση καθολικής μείωσης του χρόνου εργασίας αλλά για μια πιλοτική εφαρμογή σε ορισμένους τομείς, κάποιων επιχειρήσεων που θα την υιοθετήσουν εθελοντικά.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι πουθενά αυτό το μοντέλο δεν έλαβε καθολική ή τουλάχιστον ευρεία εφαρμογή. Το μεγαλύτερο μέχρι σήμερα πιλοτικό πρόγραμμα 4ήμερης εργασίας εφαρμόστηκε στη Βρετανία και αφορούσε μόλις 2.900 εργαζόμενους. Αντίστοιχα μικρά «πειράματα» διεξάχθηκαν και σε άλλες χώρες της ΕΕ, συχνά με επιδοτήσεις και φοροελαφρύνσεις ως κίνητρο.
Ο παραλογισμός του καπιταλισμού
Σε μια εργασία του το 1930, ο οικονομολόγος Τζον Μ. Κέυνς, προέβλεψε ότι μέχρι το 2030 η εργάσιμη μέρα θα είχε μειωθεί στις 3 ώρες καθώς η αύξηση της παραγωγικότητας θα επέτρεπε να παράγονται τα ίδια αγαθά σε λιγότερο χρόνο. Η πρόβλεψη του Κέυνς για την αύξηση της παραγωγικότητας ήταν απόλυτα σωστή. Από το 1950, η παραγωγικότητα της εργασίας στις ΗΠΑ αυξήθηκε κατά 400%. Ο ίδιος πλούτος μπορεί να παραχθεί σήμερα στο ένα τέταρτο του χρόνου που χρειαζόταν τότε. Ωστόσο, η εργάσιμη ημέρα δεν μειώθηκε.
Την απάντηση στο παραπάνω μυστήριο την έδωσε ο Καρλ Μαρξ πολύ πριν τον Κέυνς. Στον καπιταλισμό, η αύξηση της παραγωγικότητας, αντί για τη μείωση των ωρών εργασίας και τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου, τείνει να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα. Το κλειδί βρίσκεται στο γεγονός ότι η παραγωγή γίνεται με σκοπό το κέρδος, όχι την κοινωνική ευημερία. Οι καπιταλιστές επιχειρούν να αυξήσουν τα κέρδη τους με διαφόρους τρόπους όπως η βελτίωση της παραγωγικότητας, οι μειώσεις μισθών, η εντατικοποίηση της εργασίας και η επέκταση της εργάσιμης μέρας. Και όλα αυτά μπορούν να γίνονται κάλλιστα ταυτόχρονα.
Για τους καπιταλιστές, όσο περισσότερες είναι οι ώρες εργασίας τόσο το καλύτερο. Το μόνο αντικειμενικό όριο για εκείνους είναι η φυσική εξάντληση του εργαζόμενου. Ένα στοιχείο που εξετάζουν, ωστόσο, είναι το αν η παραγωγικότητα μειώνεται πέρα από κάποιες ώρες δουλειάς λόγω μείωσης της ποιότητας της εργασίας, της αύξησης των ημερών ασθενείας κλπ. Αυτό το θέμα διερευνούν με τα περιορισμένα «πειράματά» τους για την τετραήμερη εργασία.
Τι μπορεί να μικρύνει την εργάσιμη ημέρα; Ο Μαρξ εξηγεί ότι αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσα από τον συλλογικό αγώνα των εργατών: «Η δημιουργία μιας κανονικής εργάσιμης ημέρας είναι επομένως προϊόν ενός μακρόχρονου, περισσότερο ή λιγότερο συγκαλυμμένου εμφυλίου πολέμου ανάμεσα στην τάξη των καπιταλιστών και την εργατική τάξη» (Το Κεφάλαιο, Τόμος Α’, κεφ. 10). Αυτό επιβεβαιώθηκε από την ιστορική εμπειρία, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα το 8ωρο, το οποίο δεν χαρίστηκε στην εργατική τάξη από κάποιον πολιτικό καριερίστα αλλά κατακτήθηκε με αιματηρούς αγώνες.
Η πρόταση Ανδρουλάκη για 4ήμερη εργασία είναι μια υποκριτική, δημαγωγική απόπειρα νεκρανάστασης του ΠΑΣΟΚ που είναι καταδικασμένη να αποκαλυφθεί σύντομα ως απάτη. Ωστόσο, αυτή η πρόταση τόνισε την παντελή απουσία σοβαρών συνθημάτων και προτάσεων για αγώνα για τη δραστική μείωση της εργάσιμης ημέρας από τη λεγόμενη «Αριστερά» και τις συνδικαλιστικές ηγεσίες.
Στην υποκριτική πρόταση του ΠΑΣΟΚ για μερική εφαρμογή της 4ημερης εργασίας η ηγεσία του ΚΚΕ και γενικότερα η αντικαπιταλιστική αριστερά στα συνδικάτα θα πρέπει να αντιπαραβάλει το αίτημα για καθολική 6ωρη εργάσιμη ημέρα, παράλληλα με την αύξηση των μισθών. Αυτό μπορεί να υλοποιηθεί με την οργάνωση ενός μαζικού εργατικού αγώνα που θα ανατρέψει την κυβέρνηση που θέσπισε το 13ωρο και θα οδηγήσει στην εκλογή μιας εργατικής κυβέρνησης που θα θεσμοθετήσει τη δραστική μείωση της εργάσιμης ημέρας.
Η ανάπτυξη της ρομποτικής και της τεχνιτής νοημοσύνης μας δίνει για πρώτη φορά τη δυνατότητα, όχι μόνο για τη δραστική μείωση των ωρών εργασίας αλλά και για τον δραστικό περιορισμό κάθε άχαρης και μονότονης δουλειάς. Ο άνθρωπος θα μπορέσει να αφιερωθεί πλέον στην επιστήμη, τη φιλοσοφία, τον πολιτισμό. Το μόνο εμπόδιο στον δρόμο προς ένα τέτοιο υπέροχο κόσμο είναι ο καπιταλισμός.
Ηλίας Κυρούσης