marx_hegel.jpg

Μαρξιστική Φιλοσοφία

Αυτό μας φέρνει στο κεντρικό ζήτημα της μαρξιστικής φιλοσοφίας. Στα γραπτά του Μαρξ και του Ένγκελς δεν έχουμε ένα πλήρες φιλοσοφικό σύστημα, όπως αυτό του Χέγκελ, αλλά μια σειρά από λαμπρές ιδέες και υποδείξεις, οι οποίες, αν είχαν αναπτυχθεί, θα αποτελούσαν πολύτιμη προσθήκη στο μεθοδολογικό οπλοστάσιο της επιστήμης. Δυστυχώς, μια τέτοια εργασία δεν έχει υλοποιηθεί ποτέ με έναν σοβαρό τρόπο.

Υπάρχει μια δυσκολία για όποιον επιθυμεί να μελετήσει το διαλεκτικό υλισμό σε βάθος. Παρά την τεράστια σημασία του θέματος, δεν υπάρχει ένα ενιαίο βιβλίο του Μαρξ και του Ένγκελς, που να ασχολείται με το ζήτημα με ολοκληρωμένο τρόπο. Ωστόσο, η διαλεκτική μέθοδος είναι εμφανής σε όλα τα γραπτά του Μαρξ. Ίσως το καλύτερο παράδειγμα εφαρμογής της διαλεκτικής σε ένα συγκεκριμένο πεδίο (στο πεδίο της πολιτικής οικονομίας) είναι οι τρεις τόμοι του «Κεφαλαίου».

Για μεγάλο χρονικό διάστημα, ο Μαρξ είχε την πρόθεση να γράψει ένα βιβλίο για τον διαλεκτικό υλισμό, αλλά αποδείχθηκε λόγω της δουλειάς του πάνω στο «Κεφάλαιο». Εκτός από αυτό το μνημειώδες έργο, ο Μαρξ παρήγαγε πολλά πολιτικά κείμενα και είχε ενεργό συμμετοχή στο εργατικό κίνημα, ιδιαίτερα στην δημιουργία της Διεθνούς Ένωσης Εργατών (της «Πρώτης Διεθνούς»). Όλα αυτά τον κρατούσαν διαρκώς απασχολημένο, ενώ το έργο του διακοπτόταν συχνά από περιόδους ασθένειας που οφείλονταν στις άθλιες συνθήκες διαβίωσής του, τη κακή διατροφή και την εξάντληση.

Μετά το θάνατο του Μαρξ, ο Ένγκελς σχεδίαζε να γράψει το βιβλίο για τη φιλοσοφία που δε μπόρεσε να γράψει ο φίλος του. Μας άφησε μια πολύτιμη κληρονομιά από γραπτά πάνω στη μαρξιστική φιλοσοφία όπως, όπως το «Ο Λουδοβίκος Φόιερμπαχ και το τέλος της κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας», το «Αντι-Ντύρινγκ» και τη «Διαλεκτική της Φύσης». Αλλά δυστυχώς, ούτε ο Ένγκελς κατάφερε να γράψει το οριστικό βιβλίο για την μαρξιστική φιλοσοφία για διάφορους λόγους.

Πρώτον, η εμφάνιση ενός οπορτουνιστικού ρεύματος μέσα στο Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα στη Γερμανία τον ανάγκασε να εγκαταλείψει την επιστημονική του έρευνα για να γράψει μια πολεμική ενάντια στον οπορτουνισμό, η οποία έχει γίνει ένα από τα κλασικά έργα του μαρξισμού. Αυτό ήταν το περίφημο «Αντι-Ντύρινγκ», που μεταξύ άλλων, αποτελεί και μια εξαίσια συμβολή στη μαρξιστική φιλοσοφία.

Αργότερα, ο Ένγκελς επέστρεψε στις προπαρασκευαστικές μελέτες του για ένα ολοκληρωμένο και κατανοητό βιβλίο για τη φιλοσοφία. Ωστόσο, με το θάνατο του Μαρξ στις 14 Μαρτίου 1883, ήταν και πάλι υποχρεωμένος να αναστείλει το έργο αυτό, προκειμένου να δώσει προτεραιότητα στο δύσκολο έργο να βάλει σε σειρά και να ολοκληρώσει τα χειρόγραφα του δευτέρου και του τρίτου τόμου του «Κεφαλαίου».

Ο Μαρξ και ο Χέγκελ

Η διαλεκτική φιλοσοφία έφτασε στο υψηλότερο σημείο της με το έργο του Γερμανού ιδεαλιστή Χέγκελ. Η μεγάλη συμβολή του ήταν η ξανά-ανακάλυψη της διαλεκτικής, που αρχικά είχε εφευρεθεί από τους Έλληνες. Και την ανέβασε σε νέα ύψη. Ωστόσο το έκανε αυτό με βάση τον ιδεαλισμό. Αυτό αποτέλεσε, σύμφωνα με τα λόγια του Ένγκελς, τη μεγαλύτερη «έκτρωση» στην ιστορία. Όταν διαβάζει κάποιος Χέγκελ, έχει την αίσθηση μιας πραγματικά μεγάλης ιδέας, που αγωνίζεται να ξεφύγει από το ζουρλομανδύα του ιδεαλιστικού μυστικισμού. Μπορεί να βρει κανείς εξαιρετικά εμβριθείς ιδέες και αναλαμπές μεγάλης διορατικότητας, αλλά θαμμένες κάτω από έναν σωρό από ιδεαλιστικές ανοησίες. Η ανάγνωση του Χέγκελ είναι μια εκνευριστική εμπειρία!

Ξανά και ξανά, αυτός ο μεγάλος στοχαστής ελκύεται προκλητικά κοντά σε μια υλιστική θέση. Αλλά την τελευταία στιγμή πάντα κάνει πίσω, φοβούμενος τις συνέπειες. Για το λόγο αυτό, η φιλοσοφία του Χέγκελ ήταν μη ικανοποιητική, αντιφατική, κακότεχνη και ελλιπής. Αφέθηκε έτσι στον Μαρξ και τον Ένγκελς να μεταφέρουν την φιλοσοφία του Χέγκελ στη λογική της κατάληξη, και, με τον τρόπο αυτό, να την αναιρέσουν εντελώς και να την αντικαταστήσουν με κάτι ποιοτικά ανώτερο.

Ο Χέγκελ ανέπτυξε την παραδοσιακή φιλοσοφία όσο ήταν αυτό δυνατό. Για να τη προχωρήσει περαιτέρω, έπρεπε να πάει πέρα από τα όρια της, αναιρώντας τον εαυτό της στην διαδικασία. Η Φιλοσοφία έπρεπε να επιστρέψει από τις νεφελώδεις σφαίρες της αφηρημένης σκέψης πίσω στον πραγματικό κόσμο των υλικών πραγμάτων, των ζωντανών αντρών και γυναικών, της πραγματικής ιστορίας και αγώνων, από τον οποίο είχε χωριστεί για πολύ καιρό.

Το πρόβλημα με τον Φόιερμπαχ και κάποιους άλλους Αριστερούς Χεγκελιανούς, όπως ο Μόσες Χες, είναι ότι προσπάθησαν να αναιρέσουν την φιλοσοφία του Χέγκελ, απορρίπτοντας την τελείως. Η κίνηση του Χες στον υλισμό ήταν πολύ τολμηρή. Απαιτούταν θάρρος, ειδικά στο δεδομένο πλαίσιο της γενικής Ευρωπαϊκής αντίδρασης και του καταπιεστικού Πρωσικού κράτους. Ήταν πηγή έμπνευσης για τους νεαρούς Μαρξ και Ένγκελς. Αλλά τελικά, απέτυχε.

Κάποιος μπορεί να εξουδετερώσει έναν κόκκο σιταριού με το πόδι του. Αλλά η διαλεκτική έννοια της άρνησης δεν σημαίνει απλώς καταστροφή: συνίσταται σε μια καταστροφή, που ταυτόχρονα διατηρεί όλα αυτά που αξίζει να παραμείνουν. Ένας κόκκος του σιταριού μπορεί επίσης να «εξουδετερωθεί» με το να του επιτρέψεις να βλαστήσει.

Ο Χέγκελ επεσήμανε ότι οι ίδιες λέξεις από το στόμα ενός εφήβου δεν έχουν την ίδια βαρύτητα, όπως στα χείλη ενός γέρου, ο οποίος έχει ζήσει τη ζωή του και συσσωρεύσει μεγάλη πείρα. Είναι το ίδιο με τη φιλοσοφία. Επιστρέφοντας στο σημείο εκκίνησης, η φιλοσοφία δεν επαναλαμβάνει απλώς μια μεγάλη φάση, που έφτασε στο τέλος της. Δεν γίνεται «παιδική» μεταπηδώντας από τα γηρατειά σε νηπιακό στάδιο, αλλά επιστρέφει στις παλιές ιδέες των Ελλήνων της Ιωνίας όπως αυτές έχουν εμπλουτιστεί από 2.000 χρόνια ιστορίας και ανάπτυξης της επιστήμης και του πολιτισμού.

Αυτή δεν είναι μια μηχανική κίνηση ενός γιγαντιαίου τροχού, μια παράλογη επανάληψη προηγούμενων σταδίων, όπως η ατελείωτη διαδικασία της αναγέννησης που υπάρχει σε ορισμένες θρησκείες της Ανατολής, αλλά η άρνηση της άρνησης, που αποτελεί την επιστροφή σε ένα προηγούμενο στάδιο ανάπτυξης, αλλά σε ποιοτικά υψηλότερο επίπεδο. Σε ένα σημείο που είναι το ίδιο, αλλά και ταυτόχρονα διαφορετικό.

Ωστόσο, παρόλο που έφτασε σε κάποια βαθιά και σημαντικά συμπεράσματα, που κατά καιρούς πλησιάζουν τον υλισμό (για παράδειγμα στη «Φιλοσοφία της Ιστορίας»), ο Χέγκελ παρέμεινε κρατούμενος στις ιδεαλιστικές ιδέες του. Ποτέ δεν κατάφερε να εφαρμόσει τη διαλεκτική του μέθοδο με έναν σωστό τρόπο στον πραγματικό κόσμο της κοινωνίας και της φύσης, επειδή γι’ αυτόν, η μόνη πραγματική εξέλιξη ήταν η αυτή στον κόσμο των ιδεών.

Η φιλοσοφική επανάσταση του Μαρξ

Από όλες τις θεωρίες του Μαρξ, καμία άλλη δεν έχει δεχθεί τόση επίθεση, δεν έχει παραμορφωθεί και συκοφαντηθεί τόσο πολύ όσο ο διαλεκτικός υλισμός. Και αυτό δεν είναι τυχαίο, αφού η θεωρία αυτή είναι η βάση και το θεμέλιο του Μαρξισμού. Είναι, περισσότερο ή λιγότερο, η μέθοδος του επιστημονικού σοσιαλισμού. Ο Μαρξισμός είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα πολιτικό πρόγραμμα και μια οικονομική θεωρία. Είναι μια φιλοσοφία, το μεγάλο εύρος της οποίας καλύπτει όχι μόνο την πολιτική και την ταξική πάλη, αλλά το σύνολο της ανθρώπινης ιστορίας, την οικονομία, την κοινωνία, τη σκέψη και τη φύση.

Σήμερα, η ιδεολογία της αστικής τάξης βρίσκεται σε διαδικασία αποσύνθεσης, όχι μόνο στον τομέα της οικονομίας και της πολιτικής, αλλά και σε αυτόν της φιλοσοφίας. Κατά την περίοδο της ανόδου της, η αστική τάξη ήταν ικανή να γεννήσει μεγάλους στοχαστές όπως ο Χέγκελ και ο Καντ. Κατά την περίοδο της γεροντικής παρακμής της, δεν μπορεί να παράγει τίποτα αξιόλογο. Είναι αδύνατο να διαβάσει κανείς τα στείρα προϊόντα των πανεπιστημιακών τμημάτων φιλοσοφίας χωρίς να αποκτήσει εξίσου ένα αίσθημα βαρεμάρας και εκνευρισμού.

Ο αγώνας ενάντια στην εξουσία της άρχουσας τάξης δεν σταματάει στα εργοστάσια, στους δρόμους, στο κοινοβούλιο και στα τοπικά συμβούλια. Πρέπει επίσης να διεξάγεται στο ιδεολογικό πεδίο, όπου η επιρροή της αστικής τάξης δεν είναι λιγότερο ολέθρια και επιβλαβής, όντας καλυμμένη κάτω από το πρόσχημα μιας ψεύτικης αμεροληψίας και μιας επιφανειακής αντικειμενικότητας. Ο μαρξισμός έχει καθήκον να παρέχει μια ολοκληρωμένη εναλλακτική λύση για τα παλιά και ξεπερασμένα συστήματα.

Ο νεαρός Μαρξ είχε επηρεαστεί σε μεγάλο βαθμό από την Εγελιανή φιλοσοφία που κυριαρχούσε στα γερμανικά πανεπιστήμια εκείνη την εποχή. Το σύνολο της θεωρίας του Χέγκελ βασίστηκε στην ιδέα της συνεχούς αλλαγής και της ανάπτυξης μέσα από τις αντιθέσεις. Υπό την έννοια αυτή αντιπροσώπευε μια πραγματική επανάσταση στη φιλοσοφία. Είναι αυτή η δυναμική, επαναστατική πλευρά που ενέπνευσε τον νεαρό Μαρξ και είναι το σημείο εκκίνησης για όλες τις ιδέες του.

Ο Μαρξ και ο Ένγκελς αναίρεσαν τον Χέγκελ και γύρισαν το σύστημα των ιδεών του στο αντίθετό του. Αλλά το έκαναν, ενώ ταυτόχρονα διατήρησαν όλα όσα ήταν πολύτιμα στην φιλοσοφία του. Βασιζόμενοι στον «ορθολογικό πυρήνα» των ιδεών του Χέγκελ, τις μετέφεραν σε ένα υψηλότερο επίπεδο, αναπτύσσοντας και καθιστώντας πραγματικό, αυτό που ήταν πάντα εγγενές μέσα τους.

Στον Χέγκελ, ο πραγματικός αγώνας των ιστορικών δυνάμεων εκφράζεται στη σκιερή μορφή της πάλης των ιδεών. Αλλά, όπως εξηγεί ο Μαρξ, οι ιδέες από μόνες τους δεν έχουν καμία ιστορία και πραγματική υπόσταση. Ως εκ τούτου, η πραγματικότητα εμφανίζεται στον Χέγκελ σε μια αμήχανη, αλλοτριωμένη μορφή. Στον Φόιερμπαχ τα πράγματα δεν είναι πραγματικά πολύ καλύτερα, αφού ο Άνθρωπος εδώ εμφανίζεται επίσης με έναν μονόπλευρο, ιδεαλιστικό και εξωπραγματικό τρόπο. Οι πραγματικοί άνδρες και γυναίκες μέσα στην ιστορία, εμφανίζονται μόνο με την έλευση της μαρξιστικής φιλοσοφίας.

Με τη φιλοσοφία του Μαρξ, η φιλοσοφία επιτέλους επιστρέφει στις ρίζες της. Είναι τόσο υλιστική όσο και διαλεκτική. Εδώ, θεωρία και πράξη ενώνουν τα χέρια και συμπράττουν με χαρά για μια ακόμη φορά. Η φιλοσοφία αφήνει το σκοτεινό και ασφυκτικό γραφείο της και απολαμβάνει τον ήλιο και τον αέρα. Γίνεται αναπόσπαστο μέρος της ζωής. Στη θέση της σκοτεινής σύγκρουσης ιδεών χωρίς ουσία, έχουμε τις πραγματικές αντιφάσεις του υλικού κόσμου και της κοινωνίας. Αντί ενός απομακρυσμένου και ακατανόητου Απόλυτου, έχουμε πραγματικούς ανθρώπους, άνδρες και γυναίκες, που ζουν σε μια πραγματική κοινωνία, γράφουν την αληθινή ιστορία και δίνουν πραγματικούς αγώνες.

Η διαλεκτική εμφανίζεται στο έργο του Χέγκελ τυλιγμένη σε ένα φανταστικό και ημι-μυστικιστικό μανδύα. Βρίσκεται «ανάποδα», κατά κάποιο τρόπο. Εδώ δεν θα βρούμε τις πραγματικές διαδικασίες που λαμβάνουν χώρα στη φύση και την κοινωνία, αλλά μόνο τη χλωμή αντανάκλαση των διεργασιών αυτών στα μυαλά των ανθρώπων, και ιδιαίτερα των φιλοσόφων. Σύμφωνα με τα λόγια του Ένγκελς, η διαλεκτική στα χέρια του Χέγκελ, παρά τη μεγάλη ιδιοφυΐα του, ήταν ένα κολοσσιαίο φιάσκο.

Ο ίδιος επισημαίνει ότι ο Μαρξ ήταν ο μόνος που θα μπορούσε να εξαλείψει τον μυστικισμό που περιείχε η Εγελιανή λογική και να εξαγάγει τον πυρήνα της διαλεκτικής. Αυτό αντιπροσώπευε τις πραγματικές ανακαλύψεις στον τομέα αυτό. Μέσα από την ανασυγκρότηση της διαλεκτικής μεθόδου, ο Μαρξ κατόρθωσε να παρέχει την μόνη αληθινή ανάπτυξη της σκέψης.

Ενώ η φιλοσοφία του Χέγκελ ερμηνεύει τα πράγματα μόνο από την άποψη του νου και του πνεύματος (δηλαδή από την ιδεαλιστική σκοπιά), ο Μαρξ έδειξε ότι η ανάπτυξη των ιδεών στο μυαλό των ανθρώπων είναι μόνο μια αντανάκλαση των εξελίξεων που συμβαίνουν στη φύση και την κοινωνία. Όπως λέει ο Μαρξ: «Η διαλεκτική του Χέγκελ είναι η βασική μορφή κάθε διαλεκτικής, αλλά μόνο αφού της αφαιρεθεί η μυστικιστική της μορφή, και αυτό ακριβώς είναι που διακρίνει τη μέθοδο μου». (Επιστολή προς Κούγκελμαν, 6 Μαρτίου 1868, Μαρξ-Ένγκελς Άπαντα, τόμος 42, σελ. 543).

Τι είναι η διαλεκτική;

Ο Τρότσκι, στο λαμπρό και σύντομο άρθρο του «Η ΑΒ του Διαλεκτικού Υλισμού», ορίζει τη διαλεκτική ως εξής: «Η διαλεκτική δεν είναι ούτε φαντασία ούτε μυστικισμός, αλλά μια επιστήμη των μορφών της σκέψης μας, στο βαθμό που δεν περιορίζεται στα καθημερινά προβλήματα της ζωής, αλλά επιχειρεί να καταλήξει σε μια κατανόηση των πιο περίπλοκων και παρατεταμένων διαδικασιών. Η διαλεκτική και η τυπική λογική φέρουν μια σχέση παρόμοια με εκείνη μεταξύ ανώτερων και απλών μαθηματικών.»

Ο συνδυασμός της διαλεκτικής μεθόδου με τον υλισμό δημιούργησε ένα εξαιρετικά ισχυρό αναλυτικό εργαλείο. Αλλά τι είναι η διαλεκτική; Για λόγους χώρου, είναι αδύνατο να εξηγήσουμε εδώ όλους τους νόμους της διαλεκτικής που αναπτύχθηκε από τον Χέγκελ και τελειοποιήθηκε από τον Μαρξ. Έχουμε προσπαθήσει να το κάνουμε αυτό το αλλού, στη «Διαλεκτική σε Αντεπίθεση: Mαρξιστική φιλοσοφία και Σύγχρονη Επιστήμη», που εκδόθηκε από τη «Wellred Books». Στις λίγες αυτές γραμμές μπορούμε μόνο να σκιαγραφήσουμε το περίγραμμα.

Στο βιβλίο του «Αντι-Ντύρινγκ», ο Ένγκελς τη χαρακτηρίζει ως εξής: «Η διαλεκτική είναι απλά η επιστήμη των γενικών νόμων της κίνησης και ανάπτυξης της φύσης, της ανθρώπινης κοινωνίας και της σκέψης». Στο «Η Διαλεκτική της Φύσης» ο Ένγκελς χαράζει σε γενικές γραμμές τους κυριότερους νόμους της διαλεκτικής:

α) Ο νόμος της μετατροπής της ποσότητας σε ποιότητα. β) Ο νόμος της ενότητας και πάλης των αντιθέτων και της μετατροπής του ενός στο άλλο, όταν οδηγηθούν στα άκρα. γ) Ο νόμος της ανάπτυξης μέσω των αντιφάσεων, ή διατυπωμένο αλλιώς, η άρνηση της άρνησης.

Παρά τον ημιτελή και αποσπασματικό του χαρακτήρα, το βιβλίο του Ένγκελς «Η Διαλεκτική της Φύσης», μαζί με το «Αντί-Ντύρινγκ», είναι πολύ σημαντικά για κάποιον που θέλει να μελετήσει τον Mαρξισμό. Προφανώς, ο Ένγκελς έπρεπε να βασιστεί στις γνώσεις και τις επιστημονικές ανακαλύψεις της εποχής. Κατά συνέπεια, ορισμένες πτυχές του περιεχομένου έχουν κυρίως ιστορικό ενδιαφέρον. Αλλά αυτό που είναι εντυπωσιακό στη «Διαλεκτική της Φύσης», δεν είναι η μία ή η άλλη λεπτομέρεια ή κάποιο γεγονός που έχει αναπόφευκτα ξεπεραστεί από την πορεία της επιστήμης αλλά αντίθετα ο αριθμός των ιδεών που διατύπωσε ο Ένγκελς, συχνά ιδέες που ερχόταν σε αντίθεση με τις επιστημονικές θεωρίες της εποχής του, που επιβεβαιώνονται έξοχα από τη σύγχρονη επιστήμη.

Σε όλο το βιβλίο, ο Ένγκελς τονίζει την ιδέα ότι η ύλη και η κίνηση (τώρα θα το λέγαμε ενέργεια) είναι άρρηκτα συνδεδεμένα. Η ενέργεια είναι ο τρόπος ύπαρξης της ύλης. Αυτή η δυναμική θεώρηση της ύλης, του σύμπαντος, περιέχει μια βαθιά αλήθεια που είχαν ήδη καταλάβει, ή μάλλον μαντέψει, οι πρώιμοι Έλληνες φιλόσοφοι, όπως ο Ηράκλειτος. Γι’ αυτόν «τα πάντα είναι και δεν είναι, γιατί τα πάντα είναι ρευστά». Τα πάντα αλλάζουν συνεχώς, έρχονται στην ύπαρξη και παρέρχονται.

Για την κοινή λογική, η μάζα ενός αντικειμένου δεν αλλάζει ποτέ. Για παράδειγμα, μια σβούρα κατά την περιστροφή της, έχει το ίδιο βάρος όπως εκείνο που έχει όταν είναι ακίνητη. Ως εκ τούτου, η μάζα θεωρήθηκε σταθερή, ανεξάρτητα από την ταχύτητα. Αργότερα ανακαλύφθηκε ότι αυτό είναι λάθος. Στην πραγματικότητα, η μάζα αυξάνεται με την ταχύτητα, αλλά η αύξηση είναι αισθητή μόνο σε περιπτώσεις όπου η ταχύτητα πλησιάζει αυτή του φωτός. Για πρακτικούς λόγους στην καθημερινή ζωή, μπορούμε να δεχτούμε ότι η μάζα ενός αντικειμένου είναι σταθερή ανεξάρτητα από την ταχύτητα με την οποία κινείται. Ωστόσο, για πολύ υψηλές ταχύτητες, αυτός ο ισχυρισμός είναι ψευδής, και όσο μεγαλύτερη η ταχύτητα, τόσο πιο λάθος ο ισχυρισμός.

Σχολιάζοντας το νόμο αυτό, ο καθηγητής Φάινμαν αναφέρει: «[…] φιλοσοφικά είμαστε εντελώς λάθος με τον προσεγγιστικό νόμο. Ολόκληρη η εικόνα μας για τον κόσμο, πρέπει να αλλάξει, ακόμη και αν η μάζα αλλάζει μόνο λίγο. Αυτό είναι ένα πολύ περίεργο πράγμα για τη φιλοσοφία, ή τις ιδέες, πίσω από τους νόμους. Ακόμη και μια πολύ μικρή επίδραση, μερικές φορές απαιτεί βαθιές αλλαγές στις ιδέες μας …» (Ρ. Φάινμαν, Διαλέξεις περί Φυσικής).

Το παράδειγμα αυτό δείχνει σαφώς τη θεμελιώδη διαφορά μεταξύ της βασικής μηχανικής και της προηγμένης σύγχρονης φυσικής. Ομοίως, υπάρχει μια μεγάλη διαφορά μεταξύ των βασικών μαθηματικών, που χρησιμοποιούνται για απλούς καθημερινούς υπολογισμούς, και ανώτερων μαθηματικών (του διαφορικού και ολοκληρωτικού λογισμού), εξηγεί ο Ένγκελς στο «Αντί-Ντύρινγκ» και στη «Διαλεκτική της Φύσης».

Η ίδια διαφορά υπάρχει μεταξύ της τυπικής λογικής και της διαλεκτικής. Για την καθημερινή ζωή, οι νόμοι της τυπικής λογικής είναι περισσότερο από αρκετοί. Ωστόσο, για πιο σύνθετες διαδικασίες, αυτοί οι νόμοι συχνά αναποδογυρίζουν. Η περιορισμένη αλήθεια τους γίνεται ψευδής.

Ποσότητα και Ποιότητα

Από την οπτική γωνία του διαλεκτικού υλισμού, το υλικό σύμπαν δεν έχει αρχή και τέλος, αλλά αποτελείται από μία μάζα ύλης (ή ενέργειας) σε μία συνεχή κατάσταση κίνησης. Αυτή είναι η θεμελιώδης ιδέα της μαρξιστικής φιλοσοφίας και επιβεβαιώνεται πλήρως από της ανακαλύψεις της σύγχρονης επιστήμης τα τελευταία εκατό χρόνια.

Πάρτε οποιοδήποτε παράδειγμα από την καθημερινή ζωή: οποιοδήποτε φαινόμενο, φαινομενικά αμετάβλητο και σταθερό, κάτω από την επιφάνεια, βρίσκεται σε κατάσταση συνεχούς κίνησης και αλλαγής, ακόμη και αν αυτό δεν είναι ορατό με την πρώτη ματιά. Για παράδειγμα ένα ποτήρι με νερό: «στα μάτια μας, στα γυμνά μας μάτια, τίποτα δεν αλλάζει αλλά αν μπορούσαμε να το δούμε μεγεθυμένο ένα δισεκατομμύριο φορές, θα βλέπαμε ότι από την δική του οπτική γωνία συνεχώς αλλάζει: μόρια εγκαταλείπουν την επιφάνεια, μόρια γυρίζουν πίσω». (Ρίτσαρντ Φάινμαν, Οι διαλέξεις του Φάινμαν στην Φυσική, Κεφάλαιο 1, σελ. 8.)

Αυτά τα λόγια δεν είναι του Ένγκελς, αλλά του διάσημου επιστήμονα, του αείμνηστου Καθηγητή Ρίτσαρντ Φάινμαν, που δίδασκε θεωρητική φυσική στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Καλιφόρνια. Ο ίδιος επαναλαμβάνει το γνωστό παράδειγμα του Ένγκελς για τον νόμο του μετασχηματισμού της ποσότητας σε ποιότητα.

Το νερό αποτελείται από άτομα υδρογόνου και οξυγόνου σε μια κατάσταση συνεχούς κίνησης. Το νερό δεν διασπάται στα δομικά του στοιχεία λόγω της αμοιβαίας έλξης των μορίων. Παρόλα αυτά αν θερμανθεί στους 100° C σε συνθήκες κανονικής ατμοσφαιρικής πίεσης, φτάνει ένα κρίσιμο σημείο όπου η ελκτική δύναμη μεταξύ των μορίων είναι ανεπαρκής και ξαφνικά διασκορπίζονται.

Αυτό το παράδειγμα μπορεί να φαίνεται ασήμαντο, αλλά έχει τρομερά σημαντικές συνέπειες για την επιστήμη και την βιομηχανία. Είναι μέρος ενός σημαντικού τομέα της σύγχρονης φυσικής: τη μελέτη της αλλαγής φάσεων. Η ύλη μπορεί να υφίσταται σε τέσσερις φάσεις (ή καταστάσεις): στερεά, υγρή, αέρια και πλάσμα, συν κάποιες ακόμα ακραίες φάσεις, όπως υπερκρίσιμο ρευστό και εκφυλισμένο αέριο.

Γενικά, καθώς ένα στερεό θερμαίνεται (ή όταν η πίεση μειώνεται), μετασχηματίζεται σε υγρή μορφή, και σταδιακά καταλήγει σε αέριο. Για παράδειγμα, ο πάγος (παγωμένο νερό) λιώνει σε υγρό νερό όταν θερμανθεί. Καθώς το νερό βράζει, εξατμίζεται και μετατρέπεται σε υδρατμούς. Αλλά αν αυτοί θερμανθούν σε πολύ υψηλή θερμοκρασία, θα συμβεί μια περαιτέρω αλλαγή φάσης. Στους 12,000 K = 11,726.85° C, ο ατμός μετατρέπεται σε πλάσμα.

Αυτό ακριβώς ονομάζουν οι Μαρξιστές μετασχηματισμό ποσότητας σε ποιότητα. Με άλλα λόγια, πως ένας μεγάλος αριθμός πολύ μικρών αλλαγών τελικά προκαλεί ένα ποιοτικό άλμα – μία αλλαγή φάσης. Παραδείγματα μπορούν να βρεθούν κατά βούληση: Αν κάποιος ψύξει μία ουσία όπως ο μόλυβδος ή το νιόβιο, η ηλεκτρική τους αντίσταση μειώνεται σταδιακά, μέχρι μία κρίσιμη θερμοκρασία (συνήθως λίγο πάνω από τους -273° C). Ακριβώς σε αυτό το σημείο, η αντίσταση μηδενίζεται. Αυτό αποτελεί ένα είδος «κβαντικού άλματος», η μετάβαση από μια μικρή αντίσταση στον μηδενισμό της.

Κάποιος μπορεί να βρει έναν απεριόριστο αριθμό παραδειγμάτων σε όλες τις φυσικές επιστήμες. Ο Αμερικάνος επιστήμονας Μαρκ Μπιουκάναν έγραψε ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο που ονομάζεται «Κρίσιμη κατάσταση». Σε αυτό το βιβλίο δίνει μία σειρά από παραδείγματα: καρδιακές προσβολές, φωτιές δασών, χιονοστιβάδες, την αύξηση και τη μείωση πληθυσμών ζώων, χρηματιστηριακές κρίσεις, πολέμους, αλλαγές στην μόδα και τις διαφορετικές σχολές της τέχνης (θα προσθέταμε και επαναστάσεις σε αυτή την λίστα).

Όλα αυτά μπορεί να φαίνονται ασύνδετα μεταξύ τους, κι όμως υπόκεινται στον ίδιο νόμο, ο οποίος μπορεί να εκφραστεί ως μαθηματική εξίσωση που έχει τη μορφή «νόμου δύναμης», όπως ονομάζεται. Κατά την Μαρξιστική ορολογία, πρόκειται για τον νόμο μετασχηματισμού της ποσότητας σε ποιότητα. Και αυτό που δείχνει αυτή η μελέτη είναι ότι αυτός ο νόμος είναι πανταχού παρόν, δηλαδή, παρόν σε όλα τα επίπεδα του σύμπαντος. Είναι ένας πραγματικά καθολικός νόμος της φύσης, όπως ακριβώς έλεγε ο Ένγκελς.

Διαλεκτική εναντίον εμπειρισμού

«Παραθέστε μας τα στοιχεία»! Αυτή η διαχρονική απαίτηση φαίνεται να είναι το αποκορύφωμα του πρακτικού ρεαλισμού. Τι μπορεί να είναι πιο στέρεο από τα ίδια τα στοιχεία; Μόνο που αυτό που παρουσιάζεται ως ρεαλισμός, αποδεικνύεται ότι είναι το ακριβώς αντίθετο. Κάποια στοιχεία που φαίνονται καθιερωμένα κι επιβεβαιωμένα κάποια στιγμή, μπορεί να αποδειχτούν ότι πρόκεινται για κάτι τελείως διαφορετικό. Τα πάντα είναι σε μια συνεχή κατάσταση αλλαγής και αργά ή γρήγορα τα πάντα μετατρέπονται στο αντίθετό τους. Κάτι που φαίνεται στέρεο την μία στιγμή, την επόμενη διαλύεται στον αέρα.

Η διαλεκτική μέθοδος μας επιτρέπει να διεισδύσουμε πέρα από την εμφάνιση και να δούμε διαδικασίες που λαμβάνουν χώρα κάτω απ’ την επιφάνεια. Η διαλεκτική είναι πρώτα απ’ όλα η επιστήμη της αλληλεπίδρασης και αλληλοσύνδεσης του σύμπαντος. Παρέχει μία ολοκληρωμένη και δυναμική αντίληψη των φαινομένων και διαδικασιών. Αναλύει τα πράγματα μέσα στις σχέσεις τους, όχι ξεχωριστά; στην κίνηση τους, όχι στατικά; στην ζωή τους, όχι στον θάνατο τους.

Γνώση της διαλεκτικής σημαίνει ελευθερία από τη δουλική λατρεία του καθιερωμένου, των πραγμάτων έτσι όπως είναι, που είναι το κύριο χαρακτηριστικό της επιφανειακής εμπειρικής σκέψης. Στην πολιτική αυτό είναι το τυπικό χαρακτηριστικό του ρεφορμισμού που επιζητεί να σκεπάσει τον συντηρητισμό του, την μυωπία του και την δειλία με την φιλοσοφική γλώσσα του ρεαλισμού, την τέχνη του δυνατού, του «πραγματισμού» και πάει λέγοντας.

Η διαλεκτική μας επιτρέπει να διεισδύσουμε πέρα από τα «δεδομένα», τα άμεσα, δηλαδή τον κόσμο της εξωτερικής εμφάνισης και να αποκαλύψουμε τις κρυμμένες διαδικασίες που λαμβάνουν χώρα κάτω από την επιφάνεια. Επισημαίνουμε ότι κάτω από την κατάσταση ηρεμίας και απουσίας κίνησης, υπάρχει η διαδικασία μοριακής αλλαγής, όχι μόνο στην φυσική αλλά και στην κοινωνία και στην ψυχολογία των μαζών.

Δεν ήταν πριν από πολύ καιρό όταν οι περισσότεροι άνθρωποι νόμιζαν ότι η ανάπτυξη θα συνεχιζόταν για πάντα. Αυτό ήταν, ή φαινόταν να είναι αδιαμφισβήτητο δεδομένο. Αυτοί που το αμφισβητούσαν θεωρούνταν τρελοί. Τώρα όμως, αυτή η αδιαμφισβήτητη αλήθεια κείτεται σε ερείπια. Τα δεδομένα έχουν μετατραπεί στο αντίθετο τους. Ό,τι φαινόταν σαν αδιαμφισβήτητη αλήθεια κατέληξε να είναι ψέμα. Παραθέτοντας τα λόγια του Χέγκελ: η λογική γίνεται παραλογισμός.

Χρησιμοποιώντας την μέθοδο αυτή, πριν από περισσότερο από έναν αιώνα, ο Φρειδερίκος Ένγκελς κατάφερε, σε έναν αριθμό από περιπτώσεις, να δει πιο πέρα από τους περισσότερους σύγχρονους του επιστήμονες, προβλέποντας πολλές από τις ανακαλύψεις της μοντέρνας επιστήμης. Ο Ένγκελς δεν ήταν επαγγελματίας επιστήμονας, αλλά είχε μια σχετικά εκτεταμένη γνώση των φυσικών επιστημών της εποχής του.

Παρόλα όλα αυτά, βασισμένος σε μια βαθιά κατανόηση της διαλεκτικής μεθόδου, ο Ένγκελς έκανε μία σειρά από πολύ σημαντικές συνεισφορές στην φιλοσοφική ερμηνεία της επιστήμης σήμερα, αν και είχαν παραμείνει άγνωστες για την συντριπτική πλειοψηφία των επιστημόνων μέχρι σήμερα.

Φυσικά η φιλοσοφία δεν μπορεί να υπαγορεύει τους νόμους των φυσικών επιστημών. Αυτοί οι νόμοι μπορούν να αναπτυχθούν μόνο στη βάση σοβαρής και αυστηρής μελέτης της φύσης. Η πρόοδος της επιστήμης χαρακτηρίζεται από μια σειρά προσεγγίσεων. Μέσω πειράματος και παρατήρησης ερχόμαστε όλα και πιο κοντά στην συνολική αλήθεια, χωρίς να είμαστε ποτέ σε θέση να τη γνωρίσουμε ολόκληρη. Είναι μία ατελείωτη διαδικασία όλο και πιο βαθιάς διείσδυσης στα μυστικά της ύλης και του σύμπαντος. Η αλήθεια της επιστημονικής θεωρίας μπορεί να αποδειχτεί μόνο μέσω της πρακτικής, της παρατήρησης και του πειράματος, και όχι από κάποια εντολή των φιλοσόφων.

Τα περισσότερα από τα ζητήματα που οι φιλόσοφοι διερεύνησαν και πάνω στα οποία αντιπαρατέθηκαν στο παρελθόν έχουν πλέον λυθεί από την επιστήμη. Παρόλα αυτά θα ήταν σοβαρό λάθος να υποθέσουμε ότι η φιλοσοφία δεν έχει να παίξει κανένα ρόλο στην επιστήμη. Απομένουν μόνο δύο πτυχές της φιλοσοφίας που εξακολουθούν να ισχύουν σήμερα και δεν έχουν απορροφηθεί από τους διαφορετικούς κλάδους της επιστήμης: η τυπική λογική και η διαλεκτική.

Ο Ένγκελς επέμενε ότι «η διαλεκτική, απογυμνωμένη από μυστικισμό, γίνεται απόλυτη ανάγκη» για την επιστήμη. Η διαλεκτική φυσικά, δεν έχει καμία μαγική δύναμη να λύσει τα προβλήματα της σύγχρονης φυσικής. Παρόλα αυτά, μία ολοκληρωμένη και συνεκτική φιλοσοφία θα ήταν ανεκτίμητη βοήθεια για την καθοδήγηση της επιστημονικής έρευνας στην πιο γόνιμη κατεύθυνση και θα την απέτρεπε από το να πέσει σε κάθε είδους αυθαίρετες και μυστικιστικές υποθέσεις που δεν οδηγούν πουθενά. Πολλά από τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η επιστήμη σήμερα προέρχονται ακριβώς λόγω της έλλειψης μιας σταθερής φιλοσοφικής θεμελίωσης.

Διαλεκτική κι Επιστήμη

Πολλοί επιστήμονες αντιμετωπίζουν την φιλοσοφία με περιφρόνηση. Όσον αφορά την σύγχρονη φιλοσοφία, η περιφρόνηση αυτή είναι απολύτως δικαιολογημένη. Τον τελευταίο ενάμιση αιώνα το πεδίο της φιλοσοφίας μοιάζει με άνυδρη έρημο με μόνο ελάχιστα ίχνη ζωής. Ο θησαυρός του παρελθόντος, με τα περασμένα του μεγαλεία και τις εκλάμψεις διαφωτισμού, έχει σβήσει εντελώς. Όχι μόνο οι επιστήμονες, αλλά γενικότερα όλοι οι άντρες και όλες οι γυναίκες, άδικα ψάχνουν σε αυτή την ερημιά για την οποιαδήποτε πηγή διαφωτισμού.

Ωστόσο σε μια πιο λεπτομερή ανάλυση, η περιφρόνηση που δείχνουν οι επιστήμονες για την φιλοσοφία δεν είναι καλά τεκμηριωμένη. Αφού, αν παρατηρήσουμε σοβαρά την κατάσταση της σύγχρονης επιστήμης – ή ακριβέστερα το θεωρητικό της υπόβαθρο και της υποθέσεις της, βλέπουμε πως η επιστήμη στην πραγματικότητα ποτέ δεν απελευθερώθηκε πλήρως από την φιλοσοφία. Αν και ανεπίσημα διώχθηκε από τη βιτρίνα της επιστήμης, η φιλοσοφία εισέρχεται πάλι πονηρά από τη πίσω πόρτα.

Οι επιστήμονες που υπερήφανα ισχυρίζονται την πλήρη αδιαφορία τους για την φιλοσοφία, στην πραγματικότητα κάνουν κάθε είδους υποθέσεις φιλοσοφικού χαρακτήρα. Και στην πραγματικότητα αυτού του είδους η ασυνείδητη και άκριτη φιλοσοφία δεν είναι ανώτερη της παλιάς αλλά ασύγκριτα κατώτερη της. Επιπροσθέτως, είναι πηγή πολλών πρακτικών ατοπημάτων.

Οι αξιοσημείωτοι πρόοδοι της επιστήμης κατά την διάρκεια του τελευταίου αιώνα φαίνεται να έκαναν την φιλοσοφία περιττή. Σε ένα κόσμο που μπορούμε να διεισδύσουμε στα πιο βαθιά μυστήρια του σύμπαντος και να ακολουθήσουμε τις περίπλοκες κινήσεις των υποατομικών σωματιδίων, τα παλιά ερωτήματα που απορρόφησαν την προσοχή των φιλοσόφων έχουν πλέον απαντηθεί. Ο ρόλος της φιλοσοφίας έχει αντίστοιχα μειωθεί. Παρόλα αυτά, για να επαναλάβουμε, υπάρχουν δύο τομείς όπου η φιλοσοφία διατηρεί και σήμερα την σημασία της: η τυπική λογική και η διαλεκτική.

Μία μεγάλη καινοτομία στην εφαρμογή της διαλεκτικής μεθόδου στην ιστορία της επιστήμης αποτέλεσε το αξιοσημείωτο βιβλίο του Κουν: «Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων» που δημοσιεύθηκε το 1962. Το βιβλίο αυτό απέδειξε το αναπόφευκτο των επιστημονικών επαναστάσεων και φανέρωσε προσεγγιστικά τον τρόπο με τον οποίο συμβαίνουν. Το ρητό «Ό,τι υπάρχει αξίζει να καταστραφεί» ταιριάζει όχι μόνο για τους ζωντανούς οργανισμούς αλλά και για τις επιστημονικές θεωρίες, συμπεριλαμβανομένων και αυτές που αυτή την στιγμή ισχύουν στο έπακρον.

Μάλιστα, ο Ένγκελς ήταν πολύ πιο μπροστά από τους συγχρόνους του (συμπεριλαμβανομένου και των περισσότερων επιστημόνων) σε σχέση με την στάση του προς τις φυσικές επιστήμες. Εξήγησε όχι μόνο την κίνηση (ενέργεια) ως αδιαχώριστη από την ύλη, αλλά και το ότι η διαφορά μεταξύ των διαφορετικών επιστημών έγκειται στην μελέτη των διαφορετικών μορφών ενέργειας και στην διαλεκτική μετατροπή από την μία μορφή ενέργειας στην άλλη. Αυτό είναι πλέον γνωστό ως αλλαγές φάσης.

Ολόκληρη η εξέλιξη της επιστήμης τον εικοστό αιώνα απέρριψε την παλιά κατηγοριοποίηση, αναγνωρίζοντας την διαλεκτική μετάβαση από τη μία επιστήμη στην άλλη. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς στις μέρες τους προκάλεσαν μεγάλη αγανάκτηση στους πολέμιούς τους λέγοντας πως η διαφορά μεταξύ οργανικής και ανόργανης ύλης είναι μόνο σχετική. Εξήγησαν ότι η οργανική ύλη – οι πρώτοι έμβιοι οργανισμοί – δημιουργήθηκαν από ανόργανη ύλη μία δεδομένη χρονική στιγμή, αντιπροσωπεύοντας ένα ποιοτικό άλμα για την εξέλιξη. Είπαν ότι τα ζώα, μαζί και ο άνθρωπος και το μυαλό του, οι ιδέες του και οι πεποιθήσεις του, είναι απλά ύλη οργανωμένη με συγκεκριμένο τρόπο.

Η διαφορά μεταξύ οργανικής και ανόργανης ύλης, την οποία ο Καντ θεώρησε ανυπέρβλητο εμπόδιο, έχει εξαλειφθεί, όπως επισημαίνει ο Φάινμαν: «Τα πάντα αποτελούνται από άτομα. Αυτή είναι η κύρια υπόθεση. Για παράδειγμα η πιο σημαντική υπόθεση στην βιολογία είναι πως ό,τι κάνουν τα ζώα, το κάνουν και τα άτομα. Με άλλα λόγια, δεν υπάρχει τίποτα που να κάνουν τα έμβια όντα που δεν μπορεί να εξηγηθεί από την οπτική ότι είναι φτιαγμένα από άτομα, τα οποία δρουν σύμφωνα με τους νόμους της φυσικής». (Ρ. Φάινμαν, Διαλέξεις στη Φυσική)

Από την επιστημονική οπτική γωνία οι άνθρωποι είναι συσσωματώματα ατόμων οργανωμένα με συγκεκριμένο τρόπο. Αλλά δεν είμαστε απλώς ένα συνονθύλευμα ατόμων. Το ανθρώπινο σώμα είναι ένας εξαιρετικά πολύπλοκος οργανισμός, ιδιαίτερα το μυαλό, τη δομή και λειτουργία του οποίου μόλις που ξεκινάμε να καταλαβαίνουμε. Και αυτό είναι κάτι πολύ πιο όμορφο και θαυμαστό από όλα τα παλιά παραμύθια της θρησκείας.

Το ίδιο χρονικό διάστημα που ο Μαρξ επαναστατούσε στον τομέα της πολιτικής οικονομίας, ο Δαρβίνος έκανε το ίδιο στον τομέα της βιολογίας. Δεν ήταν τυχαίο το γεγονός ότι αν και το έργο του Δαρβίνου ξεσήκωσε θύελλα αγανάκτησης και ακατανοησίας, αναγνωρίστηκε αμέσως από τους Μαρξ και Ένγκελς ως αριστούργημα της διαλεκτικής, παρότι ο ίδιος ο Δαρβίνος δε γνώριζε για αυτή. Η εξήγηση για αυτό το προφανές παράδοξο είναι πως οι νόμοι της διαλεκτικής δεν είναι κάποια αυθαίρετη εφεύρεση αλλά αντικατοπτρίζουν διαδικασίες που πραγματικά υπάρχουν στην φύση και στην κοινωνία.

Η ανακάλυψη της γενετικής αποκάλυψε τον ακριβή μηχανισμό που καθορίζει το μετασχηματισμό ενός είδους σε ένα άλλο. Το ανθρώπινο γονιδίωμα έδωσε νέες διαστάσεις στο έργο του Δαρβίνου, αποκαλύπτοντας ότι οι άνθρωποι έχουν τα ίδια γονίδια όχι μόνο με την ταπεινή μύγα αλλά και με τις πιο βασικές μορφές ζωής, τα βακτήρια. Τα επόμενα χρόνια, οι επιστήμονες θα πραγματοποιήσουν ένα πείραμα δημιουργίας ζωής στο εργαστήριο, δημιουργώντας ένα έμβιο οργανισμό από ανόργανη ύλη. Ακόμα και το τελευταίο πάτημα θα εξαφανιστεί κάτω από τα πόδια του Θείου Δημιουργού ο οποίος τελικά θα καταστεί εντελώς περιττός.

Για πολύ καιρό οι επιστήμονες διαφωνούσαν ως προς το αν η δημιουργία νέων ειδών ήταν το αποτέλεσμα συσσώρευσης αργών αλλαγών ή αν προκύπτουν από μια ξαφνική και βίαιη αλλαγή. Στην διαλεκτική δεν υπάρχει αντίφαση μεταξύ των δύο. Μια μακρά περίοδος μοριακών αλλαγών (ποσοτικών αλλαγών) φτάνει σε ένα κρίσιμο σημείο όπου ξαφνικά συμβαίνει αυτό που ονομάζεται σήμερα κβαντικό άλμα.

Ο Μαρξ και ο Ένγκελς πίστευαν ότι η θεωρία της εξέλιξης των ειδών είναι ξεκάθαρη απόδειξη του ότι σε τελική ανάλυση η φύση λειτουργεί διαλεκτικά, δηλαδή μέσω εξέλιξης και μέσω αντιφάσεων. Τρεις δεκαετίες πριν, αυτή η δήλωση δέχτηκε μια ισχυρή ώθηση από αναγνωρισμένα ιδρύματα όπως το Βρετανικό Μουσείο, όπου μία έντονη δημόσια συζήτηση έσπασε την ευπρεπή σιωπή αιώνων. Ένα από τα επιχειρήματα εναντίον των υποστηριχτών της ιδέας της ποιοτική αλλαγής στην αλυσίδα της εξέλιξης ήταν ότι εκπροσωπούσε μια Μαρξιστική διείσδυση στο Βρετανικό Μουσείο!

Παρόλα αυτά, η μοντέρνα βιολογία δεν είχε άλλη επιλογή παρά να διορθώσει την παλιά ιδέα της εξέλιξης ως μία βαθμιαία, γραμμική, αδιάκοπη διαδικασία χωρίς απότομες αλλαγές, και να αποδεχτεί την ύπαρξη ποιοτικών αλμάτων, τα οποία χαρακτηρίζονται από την μαζική εξαφάνιση κάποιον ειδών και την εμφάνιση νέων. Στις 17 Απριλίου 1982, η εφημερίδα «The Economist» δημοσίευσε ένα άρθρο για την εκατονταετηρίδα του Δαρβίνου που έλεγε:

«Θα είναι όλο και πιο ξεκάθαρο ότι μικροσκοπικές μεταλλαγές που επηρεάζουν το τι συμβαίνει σε ένα σημείο κλειδί της ανάπτυξης μπορούν να προκαλέσουν τεράστιες εξελικτικές αλλαγές (για παράδειγμα μια μικρή αλλαγή στον τρόπο λειτουργίας κάποιων γονιδίων μπορεί να οδηγήσει σε σημαντική αύξηση του μεγέθους του εγκεφάλου). Επίσης, συσσωρεύονται αποδεικτικά στοιχεία πως πολλά γονίδια υπόκεινται μια αργή αλλά σταθερή μεταλλαγή. Έτσι, σιγά σιγά, οι επιστήμονες φαίνεται να βρίσκουν λύση στην υπάρχουσα αντιπαράθεση για το αν τα είδη αλλάζουν σιγά και συνεχόμενα για μεγάλες περιόδους ή αν παραμένουν απαράλλακτα για μεγάλους περιόδους και μετά υπόκεινται ταχεία εξέλιξη. Το πιο πιθανόν είναι να συμβαίνουν και των δύο τύπων οι αλλαγές.»

Η παλιά έκδοση της εξελικτικής θεωρίας (φυλετική βαθμιαία αλλαγή) υποστήριζε ότι τα είδη αλλάζουν μόνο σταδιακά καθώς μεμονωμένες γενετικές μεταλλαγές προκύπτουν και επικρατούν. Παρόλα αυτά, μία καινούρια θεωρία προτάθηκε από τους Στήβεν Τζέι Γκουλντ και Νάιλς ‘Ελντριτζ, που ονομάστηκε «εστιγμένη ισορροπία», με βάση την οποία γενετικές αλλαγές προκύπτουν μέσω ξαφνικών αλμάτων. Παρεμπιπτόντως, ο αείμνηστος τους Στήβεν Τζέι Γκουλντ επισήμανε πως αν οι επιστήμονες έδιναν σημασία σε αυτά που είχε γράψει ο Ένγκελς για την καταγωγή των ανθρώπων θα είχαν γλυτώσει 100 χρόνια λαθών.

Κοινοποιήστε