Η ζωή και το έργο του Φρίντριχ Ένγκελς

Σήμερα είναι η επέτειος της γέννησης του μεγάλου θεμελιωτή του επιστημονικού σοσιαλισμού, του Φρίντριχ Ένγκελς (28 Νοέμβρη 1820). Τιμώντας τη μνήμη του δημοσιεύουμε ένα παλιότερο κείμενό μας που συνοψίζει τα βασικά σημεία της επαναστατικής δράσης και του σημαντικού έργου του. Αξίζει να διαβαστεί

Η ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ

Εάν η επικρατούσα συνείδηση των εργατών ήταν ότι όλοι έχουμε τα ίδια συμφέροντα, τότε δε θα υπήρχε ανάγκη για οργανώσεις που να αντιπροσωπεύουν την εργατική τάξη. Εάν αναπόφευκτα θα επέλθει ο “θάνατος” του οικονομικού συστήματος… Εάν ορισμένοι άνθρωποι έχουν το “θείο” δικαίωμα να μας κυβερνούν… «Μια τέτοια συγκατάθεση», λεει ο Ένγκελς, «θα ήταν μια αναγνώριση του δικαιώματος των μεσαίων τάξεων να εκμεταλλεύονται τους εργάτες όταν οι δουλειές αυξάνονται και να τους αφήνουν να πεινάνε όταν οι δουλειές συρρικνώνονται».

Σαράντα χρόνια αργότερα ο Ένγκελς επανήλθε στο ζήτημα των μισθών, με μια σειρά άρθρα στην εφημερίδα Labour Standart, επειδή «είναι κεφαλαιώδους σημασίας και η εργατική τάξη θα πρέπει γενικά να το κατανοήσει πολύ καλά.»

Ο ανταγωνισμός ανάμεσά στους καπιταλιστές του υποχρεώνει να αυξάνουν τα κέρδη τους σε βάρος των μισθών. Αυτό μπορεί να γίνει είτε αυξάνοντας την ένταση της εργασίας χωρίς παραπάνω πληρωμή, είτε αυξάνοντας τον ολικό αριθμό των ωρών εργασίας και μειώνοντας τα επίπεδα των μισθών, ή με συνδυασμό και των δύο.

Οι συνδικαλιστικές οργανώσεις στέκονται εμπόδιο στο «δικαίωμα» του εργοδότη να κάνει κάτι απ’ αυτά, χωρίς τη δική τους συγκατάθεση ή τουλάχιστον χωρίς αγώνα. Απέναντι στις πιέσεις των καπιταλιστών, οι ανοργάνωτοι εργάτες δεν μπορούν να αμυνθούν. «Έτσι σε ειδικότητες όπου δεν υπάρχει οργάνωση των εργαζομένων, οι μισθοί τείνουν συνεχώς να μειώνονται και οι ώρες εργασίας τείνουν συνεχώς να αυξάνονται».

Ο Ένγκελς θα μπορούσε να μιλάει για τη Βρετανία του σήμερα, αφού οι περισσότεροι από τους μισούς εργάτες που δουλεύουν πάνω από 46 ώρες τη βδομάδα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, είναι Βρετανοί. Οι καλά οργανωμένοι εργάτες, είναι τουλάχιστον ικανοί να εξασφαλίσουν ένα υψηλότερο μερίδιο από τα κέρδη που παράγουν για τον καπιταλιστή, αλλά ποτέ δεν παίρνουν όλο το ποσό, καθώς το υπόλοιπο πηγαίνει στον καπιταλιστή σαν υπεραξία.

«Αυτό πάντως, είναι το μέγιστο που τα συνδικάτα, όπως είναι σήμερα οργανωμένα, μπορούν να πετύχουν, και αυτό μόνο μέσα από συνεχή μάχη και με τεράστια σπατάλη δύναμης και χρημάτων. Και τότε, οι διακυμάνσεις του εμπορίου, τουλάχιστον μια φορά κάθε 10 χρόνια, καταστρέφουν προς στιγμή ότι έχει κατακτηθεί, και η μάχη πρέπει να δοθεί ξανά από την αρχή. Είναι ένας φαύλος κύκλος, από τον οποίο δεν υπάρχει έξοδος. Η εργατική τάξη παραμένει αυτό που ήταν, και αυτό που οι Χαρτιστές δε φοβήθηκαν να ονομάσουν: μια τάξη μισθωτών σκλάβων».

Αυτό που χρειάζεται, είπε ο Ένγκελς, είναι η κατάργηση ολόκληρου του συστήματος μισθοδοσίας. Είναι καιρός να κάνουμε τις λέξεις αυτές οικείες, τόσο στους συνδικαλιστές όσο και στα μέλη των Σοσιαλιστικών κομμάτων. Ο Τόνι Μπλερ, ο Γκονζάλες και οι σοσιαλιστές της σαμπάνιας, μπορεί να αλλάζουν τα προγράμματα των εργατικών κομμάτων, αλλά δεν μπορούν να εξαλείψουν τους οικονομικούς νόμους του καπιταλισμού, και καμιά υποκριτική διατύπωση σχετικά με την ισότητα και την κοινωνική δικαιοσύνη δε θα αλλάξει το γεγονός, ότι μέσα στον καπιταλισμό οι εργάτες θα παραμείνουν μισθωτοί σκλάβοι.

Είναι πάλι πιθανό να βγάλουμε απαισιόδοξα συμπεράσματα απ’ αυτές τις δηλώσεις. Εν τούτοις, κάτι άλλο συμβαίνει όταν οι εργάτες εμπλέκονται στη μάχη. Στην πορεία αυτών των μαχών αποκαλύπτεται το ταξικό μίσος των εργατών ενάντια στους καπιταλιστές. Όλα τα καταπιεσμένα αισθήματα βγαίνουν με ορμή στην επιφάνεια, και οι εργάτες προχωρούν σε ενέργειες που ούτε καν είχαν φανταστεί. Η δεκαετία του 1840 ήταν γεμάτη από απεργίες που συνέβησαν σε συνδυασμό με τον μαζικό αγώνα των Χαρτιστών. Ο Ένγκελς παρατήρησε ότι οι εργάτες έβγαζαν πολιτικά συμπεράσματα και πλησίαζαν όλο και πιο κοντά στην πορεία της επαναστατικής μάχης ενάντια στους αστούς.

Ο Ένγκελς εξέτασε επιμελώς τις αναφορές από τις συζητήσεις στη δεκαετία 1840, και παρέθεσε εκτεταμένα αποσπάσματά τους. Τις ανέλυσε διεξοδικά και έβγαλε κάποια συμπεράσματα σχετικά με τον τρόπο και τη μέθοδο με την οποία αγωνίστηκαν οι Άγγλοι εργάτες.

ΠΑΘΟΣ ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΘΑΡΡΟΣ

Ξεκίνησε σχολιάζοντας το επιχείρημα ότι από τους Άγγλους εργάτες έλειπε το επαναστατικό πάθος των συναδέλφων τους στη Γαλλία, και το κουράγιο να πολεμήσουν ως την τελική κατάληξη, ξεπερνώντας όλα τα εμπόδια. Σε αυτήν τη μελέτη, ο Ένγκελς επεξεργάστηκε τα κύρια χαρακτηριστικά των Βρετανών εργατών που με γενικούς όρους είναι τα ίδια χαρακτηριστικά που βλέπουμε σήμερα.

Πόσο συχνά ακούμε το επιχείρημα πως δεν είναι στη φύση των Βρετανών (ή των οποιοδήποτε άλλων εθνικοτήτων) να δρουν αυθόρμητα σε γεγονότα, με τον τρόπο που το κάνουν οι Γάλλοι, οι Ιταλοί ή οι Ισπανοί εργάτες. Ότι δεν έχουν «Λατινοαμερικάνικο ταμπεραμέντο», λες και η ταξική πάλη καθορίζεται από γεωγραφικούς ή κλιματολογικούς παράγοντες.

Αυτό το επιχείρημα, οδηγεί στο συμπέρασμα πως δεν μπορεί να υπάρξει μια εργατική επανάσταση στη Βρετανία ή αλλού. Βέβαια, υπάρχουν ιστορικές διαφορές, που παίζουν ένα σημαντικό ρόλο στο χτίσιμο και στην αντίληψη των εργατικών τάξεων σ’ ολόκληρο τον κόσμο. Οι Άγγλοι εργάτες ήταν οι πρωτότοκοι γιοι της Βιομηχανικής Επανάστασης, δεν είχαν κάποιο πρότυπο ν’ ακολουθήσουν, δεν είχαν πλούσια ιστορία θεωρητικής συζήτησης και πολιτικής καθαρότητας στην οποία να βασιστούν. Έπρεπε να δημιουργήσουν τη δική τους ιστορία, με τα εργαλεία που ήταν διαθέσιμα εκείνη την εποχή. Η Βρετανική αστική επανάσταση, έγινε αιώνες νωρίτερα απ’ ότι στην Ευρώπη και οι εργάτες δεν είδαν οφέλη απ’ την πολιτική ή τις συμμαχίες με τα φιλόδοξα τμήματα των νέων μεσαίων τάξεων.

Η Αγγλική εργατική τάξη, μορφοποιήθηκε μέσα στους μύλους και τα εργοστάσια της Βιομηχανικής επανάστασης και όχι στα οδοφράγματα, στη μάχη για την Ελευθερία, την Αδελφοσύνη και την Ισότητα, όπως στην ηπειρωτική Ευρώπη. Αυτές οι διαφορές, όπως παρατήρησε ο Ένγκελς, ήταν σημαντικές. «Οι Γάλλοι εργάτες έχουν την πολιτική στο αίμα τους, κι έτσι πολεμούν τα δεινά της κοινωνίας, με πολιτικά όπλα. Οι Άγγλοι εργάτες βρίσκονται μακριά από την πολιτική, την οποία αντιμετωπίζουν σαν ένα παιχνίδι που παίζεται μόνο για το συμφέρον των μεσαίων τάξεων. Έτσι, αντί να μάχονται ενάντια στην κυβέρνηση, οι Άγγλοι εργάτες χτυπούν κατευθείαν τους μεσοαστούς εχθρούς τους».

Ιστορικά στερημένοι από τα παλιά ήθη και έθιμά τους και χωρίς να τους έχει δοθεί κάποιο από τα πολιτικά δικαιώματα που διασφαλίζονται στα συντάγματα των Ευρωπαϊκών Αστικών Επαναστάσεων, οι Βρετανοί εργάτες δεν είχαν άλλη επιλογή από το να γυρίζουν ξανά και ξανά πίσω στις οργανώσεις τους, δηλαδή στα συνδικάτα. Η νομιμοφροσύνη των Βρετανών εργατών προς τις παραδοσιακές τους οργανώσεις, είναι ολοκληρωτική και απόλυτη. Θα συμμετέχουν σ’ αυτά και θα προσπαθήσουν να τ’ αλλάξουν χιλιάδες φορές, έως ότου το καταφέρουν.  Ο Ένγκελς κατάλαβε την ιστορική σημασία αυτού του γεγονότος από πολύ νωρίς. Αυτό θα τον οδηγούσε δεκαετίες αργότερα, να αναγνωρίσει ότι η δημιουργία του I.L.P. (Ανεξάρτητο Εργατικό Κόμμα) αντιπροσώπευε την πολιτικοποίηση των συνδικάτων και θα μπορούσε να δημιουργήσει τη βάση ενός μαζικού εργατικού κόμματος, που οι Βρετανοί εργάτες τόσο πολύ χρειάζονταν. Και αυτό, παρά την ύπαρξη διάφορων σεχταριστών που ισχυρίζονταν πως ήταν Μαρξιστές.

Όσο για το θάρρος, ο Ένγκελς σχολίασε: «Το θάρρος δε χρειάζεται μόνο στους οπλισμένους επαναστάτες αλλά και στους απεργούς. Πράγματι, είναι φανερό ότι ένας απεργός χρειάζεται μεγαλύτερο θάρρος και πιο δυνατή και σταθερή αποφασιστικότητα από έναν άντρα στα οδοφράγματα. Είναι το ελάχιστο για έναν εργάτη με -από πρώτο χέρι- εμπειρία της φτώχειας, για να αντιμετωπίσει την πείνα και τη στέρηση της οικογένειάς του για μήνες, και να παραμένει σταθερός στο σκοπό του».

Η απεργία ήταν το μέσο του Άγγλου εργάτη για να χτυπήσει κατευθείαν τον ταξικό εχθρό, πρόσωπο με πρόσωπο. Αυτό έκανε τον Ένγκελς να συμπεράνει ότι οι επαναστάτες θα έπρεπε να αναγνωρίσουν, «το γεμάτο πείσμα και ανίκητο πνεύμα των Άγγλων εργατών, το οποίο παραδίδεται μόνο σε μια ανώτερη δύναμη» όταν κάθε περαιτέρω αντίσταση είναι μάταια.

«Ο χαρακτήρας του Άγγλου εργάτη αξίζει πραγματικά το σεβασμό μας, όταν βλέπουμε το πως, μέσα σε τέτοιες συνθήκες, ανέχεται τα βάσανά του με υπομονετική γενναιότητα και αποφασιστικότητα. Η σταθερότητα των απεργών δοκιμάζεται εκατό φορές την ημέρα και παραμένει αμετακίνητη. Άνθρωποι, οι οποίοι είναι προετοιμασμένοι να υποφέρουν τόσο πολύ για να σπάσουν τη θέληση κάποιου μεμονωμένου πεισμωμένου εργοστασιάρχη, θα γίνουν μια μέρα ικανοί να διαλύσουν τη δύναμη ολόκληρης της αστικής τάξης».

Λέγεται συχνά, πως οι εργάτες έχουν τους ηγέτες που τους αξίζουν. Πόσο ψέμα είναι αυτό. Αν ποτέ κάποια εργατική τάξη άξιζε αληθινής και τίμιας ηγεσίας, που να ταίριαζε με τις ικανότητές της για πάλη, σε αντίθεση με τις μετριότητες και τους κοινωνικούς αναρριχητές που μόλυναν το εργατικό και συνδικαλιστικό κίνημα, αυτοί είναι οι Βρετανοί εργάτες. Η βασική ανάλυση του Ένγκελς για τα μαχητικά χαρακτηριστικά των Βρετανών εργατών, είναι ακόμα αληθινή σήμερα για τους εργάτες όλων των χωρών της Ευρώπης, παρ’ όλες τις ήττες των 200 χρόνων πάλης. Η μακρά ιστορία των Βρετανών εργατών και οι πολλές προδοσίες, όπως κάποτε σχολίασε ο Μαρξ, κρέμονται σαν ένα βαρίδι γύρω από το λαιμό της σημερινής γενιάς.

Ένα σημαντικό μέρος του οπλοστασίου των Σοσιαλιστών, παράλληλα με τη θεωρία, τη στρατηγική και την τακτική, είναι η βαθιά κατανόηση της ιστορίας και της ανοικοδόμησης της εργατικής τάξης.

Απ’ αυτό βγαίνει η ακαταμάχητη πίστη στην ικανότητα της εργατικής τάξης να φέρει σε πέρας τα καθήκοντα που η ιστορία έθεσε μπροστά της, δηλαδή την αναγκαιότητα ολοκλήρωσης του Σοσιαλιστικού μετασχηματισμού της κοινωνίας και την εγκαθίδρυση μιας νέας σοσιαλιστικής τάξης που θα οδηγήσει την ανθρωπότητα προς τα μπρος. Τα γραπτά του Ενγκελς είναι για όλους εμάς μια έμπνευση και αποδεικνύουν την ανωτερότητα της Μαρξιστικής μεθόδου, η οποία μας παρουσιάζει αλήθειες που πλουτίζουν την κατανόησή μας και λειτουργούν σαν ένας οδηγός στις πράξεις μας.

Η αναγνώριση από τον Ένγκελς της τρομερής δύναμης της εργατικής τάξης, τον οδήγησε να συμπεράνει -σε μια εποχή βαθιάς απογοήτευσης του Βρετανικού εργατικού κινήματος, όπου η μάζα των ανειδίκευτων εργατών ήταν ανοργάνωτη και οι εργάτες δεν είχαν δικό τους πολιτικό κόμμα ή έστω μια φωνή στη Βουλή- ότι απ’ τη στιγμή που θα μπει σε δράση, «δεν υπάρχει δύναμη στο κόσμο που θα μπορούσε, έστω και για μία μέρα, να αντισταθεί στην εργατική τάξη οργανωμένη σαν μια γροθιά».