Η ζωή και το έργο του Φρίντριχ Ένγκελς

Σήμερα είναι η επέτειος της γέννησης του μεγάλου θεμελιωτή του επιστημονικού σοσιαλισμού, του Φρίντριχ Ένγκελς (28 Νοέμβρη 1820). Τιμώντας τη μνήμη του δημοσιεύουμε ένα παλιότερο κείμενό μας που συνοψίζει τα βασικά σημεία της επαναστατικής δράσης και του σημαντικού έργου του. Αξίζει να διαβαστεί

 Η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΒΑΣΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ

Η προσφορά των Μαρξ και Ένγκελς ήταν το ότι έδειξαν πως η ιστορία είναι η ιστορία της πάλης των τάξεων (με εξαίρεση τα πρωτόγονα στάδιά της) και ότι αυτές οι εχθρικές τάξεις ήταν προϊόντα των οικονομικών συνθηκών της εποχής τους. Η οικονομική δομή είναι πάντοτε η βάση της κοινωνίας, πάνω στην οποία δομείται το εποικοδόμημα των πολιτικών θεσμών, το κράτος και η ιδεολογία της κοινωνίας. Ο καπιταλισμός αντιμετωπίζεται σαν ένα στάδιο της εξέλιξης της ανθρώπινης κοινωνίας, ο οποίος δημιούργησε τον ίδιο του τον νεκροθάφτη, στο πρόσωπο της σύγχρονης εργατικής τάξης. Το ιστορικά επόμενο στάδιο της κοινωνίας, με δεδομένο το αδιέξοδο του καπιταλισμού, είναι ο Σοσιαλισμός.

Τα τελικά αίτια αυτής της κοινωνικής και πολιτικής αλλαγής δεν πρέπει να αναζητηθούν στο ανθρώπινο μυαλό αλλά στις αλλαγές που συντελούνται στην παραγωγή και στο εμπόριο.

Αυτή η βασική αντίληψη είναι η υλιστική αντίληψη της ιστορίας. Για τους μαρξιστές η εκμετάλλευση της εργατικής τάξης δεν είναι ένα ηθικό ζήτημα αδικίας, αλλά αντιμετωπίζεται σαν οικειοποίηση της απλήρωτης εργασίας της εργατικής τάξης από τους αστούς.

Οι Μαρξιστές εμφάνισαν το κλειδί για τη διαλεύκανση του μυστηρίου. «Ακόμη και αν ο καπιταλιστής αγοράσει την εργατική δύναμη του εργάτη στο ανώτατο μέγεθος της αξίας της σαν αγαθό της αγοράς», εξηγεί ο Ένγκελς, «εξακολουθεί να απομυζά απ’ αυτόν πολύ περισσότερη αξία απ’ αυτή που πλήρωσε και, σε τελευταία ανάλυση, αυτή η υπεραξία σχηματίζει εκείνα τα ποσά αξιών τα οποία συσσωρεύονται στην ολοένα και αυξανόμενη μάζα του κεφαλαίου, η οποία μένει στα χέρια των εκμεταλλευτριών τάξεων.»

«Αυτές οι δύο μεγάλες ανακαλύψεις, δηλαδή η υλιστική αντίληψη της ιστορίας και η αποκάλυψη του μυστικού της καπιταλιστικής παραγωγής δια μέσου της υπεραξίας, οφείλονται στον Μαρξ» λεει ο Ένγκελς. «Μ’ αυτές τις ανακαλύψεις, ο σοσιαλισμός έγινε επιστήμη.»

Το κλειδί στην ανάπτυξη της κοινωνίας είναι οι παραγωγικές δυνάμεις: Βιομηχανία, γεωργία, τεχνολογία και επιστήμη. Κάθε κοινωνική μορφή οργάνωσης (δουλεία, φεουδαρχία, καπιταλισμός), έπαιξε το ρόλο της ανάπτυξης της παραγωγικής ικανότητας της κοινωνίας.

Όμως από κάποια χρονική στιγμή κι ύστερα η παραπέρα ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων ήρθε σε σύγκρουση με τον τρόπο παραγωγής. Για να μπορέσει η ανερχόμενη αστική τάξη να σπρώξει την κοινωνία μπροστά αναγκάστηκε να σπάσει τους δεσμούς με το παλιό φεουδαρχικό σύστημα, με τις μεγάλες επαναστάσεις που έγιναν το 17ο και 18ο αιώνα. Η νέα άρχουσα τάξη υπονόμευσε συστηματικά τη «βιοτεχνία» μικρής κλίμακας του Μεσαίωνα και συγκέντρωσε τελικά αυτά τα διάσπαρτα μέσα παραγωγής σε μεγάλης κλίμακας βιομηχανίες. Τελικά το κάθε τι συνδέθηκε με την παραγωγή αγαθών για την παγκόσμια αγορά που ίδρυσε ο καπιταλισμός. Το παλιό σύστημα βιοτεχνικής παραγωγής καταστράφηκε, και οι φτωχές χωρίς ιδιοκτησία μάζες μετατράπηκαν σε μισθωτούς εργάτες.

ΑΝΑΚΑΜΨΗ ΚΑΙ ΚΡΙΣΗ

Η βιομηχανική επανάσταση έφερε την άνοδο του καπιταλισμού και μαζί της τον κύκλο των περιοδικών ανακάμψεων και κρίσεων, που είχαν σαν αποτέλεσμα την υπερπαραγωγή και την περιοδική μαζική ανεργία με τη μορφή του «εφεδρικού στρατού» ανέργων. «Έγινε φανερό ότι η κοινωνική παραγωγή ήταν σε μεγάλο βαθμό τυχαία, άναρχη και στηριζόταν στην απουσία οποιουδήποτε σχεδίου. Αυτή η αναρχία γινόταν σταδιακά ολοένα και μεγαλύτερη» (Φρ. Ενγκελς).

Η εισαγωγή της ελεύθερης οικονομίας της αγοράς έφερε μαζί της την εντατικοποίηση της εκμετάλλευσης της εργατικής τάξης από τους κεφαλαιοκράτες, καθώς ο μηχανικός εξοπλισμός που εισήγαγαν οι καπιταλιστές αντικαθιστούσε τους εργάτες. «Έτσι έγινε φανερό ότι η υπερεργασία κάποιων ανθρώπων έγινε η βάση για την αναγκαστική αποχή άλλων…»

Η κρίση υπερπαραγωγής ήταν ένα νέο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης κοινωνίας. Στο παρελθόν υπήρξαν πολλές κρίσεις. Αλλά αυτές ήταν φυσικές καταστροφές και «θεομηνίες», που δημιουργούσαν φυσιολογικές δυσκολίες. Αλλά τώρα, στον καπιταλισμό, υπήρχε υπερβολική παραγωγή για την αγορά!!! Ήταν αυτό που ο Φουριέ περιέγραψε ως «κρίση πληθωρισμού», δηλ. κρίση από τα πολλά αγαθά. «Η υπερεπάρκεια γίνεται η πηγή για ενόχληση και στέρηση». Στον καπιταλισμό όλα όσα γίνονται αντιστρέφονται στο αντίθετό τους. Είναι η οικονομία του φρενοκομείου.

Η ανάπτυξη των μετοχικών εταιρειών και αργότερα των τράστ σήμαινε ότι ο καπιταλιστικός ανταγωνισμός στρέφεται στο απόλυτα αντίθετό του: στο μονοπώλιο. Τελικά, όπως εξήγησε ο Ένγκελς «ο καπιταλισμός δεν έχει άλλη κοινωνική λειτουργία εκτός απ’ αυτή της συλλογής μερισμάτων, τοκομεριδίων και τζόγου στις χρηματαγορές».

ΕΘΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΣ

Αναγνωρίζοντας ξεκάθαρα το φαινόμενο του κρατικού μονοπωλιακού καπιταλισμού του 20ου αιώνα, ο Ένγκελς εξηγούσε το 1877 το ρόλο του κράτους ως προστάτη του καπιταλισμού. Πρόβλεψε την εθνικοποίηση από το κράτος των χρεοκοπημένων βιομηχανιών, αλλά εξήγησε την ίδια στιγμή ότι «οι εργάτες θα εξακολουθούσαν να είναι μισθωτοί εργάτες – προλετάριοι, αφού η καπιταλιστική σχέση δεν αλλάζει». Αυτή η σχέση της κρατικής ιδιοκτησίας (κρατικού καπιταλισμού) «δεν αλλάζει την καπιταλιστική φύση των σχέσεων των παραγωγικών δυνάμεων». Όμως, μέσα στην κρατική ιδιοκτησία βρίσκεται το κλειδί για το σοσιαλισμό.

Ο καπιταλισμός δημιούργησε τον νεκροθάφτη του στο πρόσωπο της σύγχρονης εργατικής τάξης. Οι ίδιες οι συνθήκες της ζωής σπρώχνουν το προλεταριάτο προς την οργάνωση και την πάλη. Η δημιουργία των συνδικάτων και μετά των πολιτικών κομμάτων γίνεται πράξη καθώς οι εργάτες αποκτούν συνείδηση της θέσης τους. Η ίδρυση και η ανάπτυξη του μεγάλου κινήματος των Χαρτιστών, που ήταν το πρώτο ανεξάρτητο εργατικό κόμμα ανάμεσα στα 1838 και 1842, ήταν ένα δείγμα για το τι θ’ ακολουθούσε στο μέλλον.

Μέσα από τη δική τους εμπειρία, οι εργάτες πήγαν ψηλαφώντας από τις προσευχές και τις παρακλήσεις στις μεθόδους των γενικών απεργιών και των εξεγέρσεων. Κινήθηκαν ενστικτωδώς προς την κατεύθυνση της νέας κοινωνίας, της σοσιαλιστικής.

Ο στόχος της εργατικής τάξης είναι να κερδίσει πολιτική δύναμη και να μετατρέψει τα μέσα παραγωγής σε κρατική ιδιοκτησία. Αυτό εξαφανίζει την αναρχία που χαρακτηρίζει την καπιταλιστική παραγωγή και επιτρέπει τον σχεδιασμό της παραγωγής με γνώμονα τις ανάγκες της ανθρώπινης κοινότητας.

Αυτή η ενέργεια έχει επαναστατικές συνέπειες, διαφορετικές απ’ οποιαδήποτε προηγούμενη ανατροπή. «Κάνοντας κάτι τέτοιο, το προλεταριάτο εξαφανίζει τον ίδιο του τον εαυτό και ταυτόχρονα εξαφανίζει το κράτος σαν κράτος… αφού δεν υπάρχει πια κοινωνική τάξη που πρέπει να τελεί υπό καταπίεση. Από τη στιγμή που εξαφανίζεται η ταξική εξουσία και ο ατομικός αγώνας για ύπαρξη που βασίζεται στη σημερινή αναρχία της παραγωγής, μ’ όλες τις συγκρούσεις και τις υπερβολές που πηγάζουν απ’ αυτήν, δεν απομένει τίποτα για να καταπιεστεί, και συνεπώς δεν υφίσταται πια η ανάγκη για την ύπαρξη ενός ειδικού καταπιεστικού μηχανισμού, όπως είναι το κράτος» (Φρ. Ένγκελς).

Ο Ένγκελς εξήγησε ότι τότε η παρέμβαση του κράτους στις κοινωνικές σχέσεις γίνεται στον ένα τομέα μετά τον άλλο ασήμαντη και τελικά αργοπεθαίνει. «Η κυβέρνηση των προσώπων αντικαθίσταται από τη διοίκηση των πραγμάτων και από την επαφή με τις διαδικασίες της παραγωγής. Το κράτος δεν ακυρώνεται, πεθαίνει». Η ταξική κοινωνία μπορεί να δικαιολογηθεί μόνο όσο καιρό η κοινωνία είναι ανίκανη να παράγει αγαθά που να ξεπερνούν το επίπεδο που είναι αναγκαίο για την εξασφάλιση της επιβίωσης.

Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ  ΠΡΟΟΔΟΣ

Η ταξική κοινωνία παρά τα τρομαχτικά χαρακτηριστικά που έχει, είναι προοδευτική από οικονομική σκοπιά, αφού επιτρέπει σε μια μικρή μειοψηφία να διοικεί την κοινωνία και μ’ αυτό το τρόπο επιτρέπει την ύπαρξη του απαραίτητου χρόνου για την ανάπτυξη των τεχνών, της επιστήμης, της δικαιοσύνης και του πολιτισμού. Αυτό εξυπηρετεί την πρόοδο της κοινωνίας που με τη σειρά της προάγει την παραπέρα ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων.

Ο καπιταλισμός όμως, το ανώτερο στάδιο της ταξικής κοινωνίας, έχει αναπτύξει σε τέτοιο βαθμό της παραγωγικές δυνάμεις ώστε έχει θέσει την υλική βάση για μια νέα αταξική κοινωνία. Και αυτή ήταν η επαναστατική του συμβολή στην ανθρωπότητα.

Μόνο τώρα υπάρχει η υλική βάση για τον σοσιαλισμό. Γι’ αυτό οι «διηγήσεις» για την αταξική κοινωνία στο μακρινό παρελθόν δεν μπορούσαν να είναι ρεαλιστικές. Η κοινωνία θέτει μπροστά της μόνο τα ζητήματα που μπορούν να λυθούν. Ο σοσιαλισμός δεν είναι ένα ουτοπικό όνειρο, αλλά ξεπηδά απ’ τις ανάγκες της ίδιας της παραγωγής που μπλοκάρεται και πνίγεται μέσα στα ασφυκτικά πλαίσια της ατομικής ιδιοκτησίας και του εθνικού κράτους.

Ο καπιταλισμός αποτελεί πλέον σήμερα τροχοπέδη στην ανάπτυξη της κοινωνίας, όπως φαίνεται από την ενδημική μαζική ανεργία, την πείνα και τις φοβερές κοινωνικές ανισότητες. Ο παγκόσμιος σχεδιασμός των παραγωγικών δυνάμεων στον Σοσιαλισμό, είναι μια οικονομική αναγκαιότητα που θα βγάλει την κοινωνία απ’ το σημερινό αδιέξοδο.

«Η αναρχία στην κοινωνική παραγωγή αντικαθίσταται από τη συστηματική και συγκεκριμένη οργάνωση» λεει ο Ένγκελς. «Η πάλη για ατομική ύπαρξη εξαφανίζεται. Μόνο τότε ο άνθρωπος εγκαταλείπει, κατά μία έννοια, τις απλές συνθήκες ύπαρξης των ζώων και φτάνει για πρώτη φορά σε πραγματικά ανθρώπινες συνθήκες». Η ανθρωπότητα  γίνεται ο πραγματικός κυρίαρχος της δικής της κοινωνικής οργάνωσης. Κυριαρχεί πάνω στις τυφλές οικονομικές και κοινωνικές δυνάμεις που ελέγχουν τη ζωή. «Είναι η άνοδος του ανθρώπου από το βασίλειο της ανάγκης στο βασίλειο της ελευθερίας».