ΡΟΜΠΕΡΤ ΟΟΥΕΝ

Αν η άρχουσα τάξη καταλάβαινε τα επιχειρήματά τους, τότε θα προσηλυτιζόταν και θα προχωρούσε στη σοσιαλιστική ανοικοδόμηση. Δεν υπήρχε κανείς ρόλος για την εργατική τάξη στην προσπάθεια για τη δική της απελευθέρωση, παρά μόνο αυτός του θεατή. Ο Όουεν μάλιστα απηύθυνε έκκληση στην κυβέρνηση των λόρδων Λίβερπουλ και Κάστλεριτζ, καθώς και στη Βασίλισσα Βικτόρια. Ήταν αυτή η αντίληψη του σοσιαλισμού που τους έδωσε τον τίτλο των ουτοπικών σοσιαλιστών. Παρά το γεγονός ότι οι Μαρξ και Ένγκελς τους άσκησαν κριτική για τα λάθη τους, τους αντιμετώπισαν με μεγάλο σεβασμό για τη συνεισφορά τους στη σοσιαλιστική σκέψη.

Ο Ένγκελς, για παράδειγμα περιγράφει τη συνεισφορά του Ρόμπερτ Όουεν ως εξής: «Σ’ αυτή την κρίσιμη στιγμή εμφανίστηκε σαν μεταρρυθμιστής ένας 29χρονος βιομήχανος  -ένας άνδρας σχεδόν μεγαλειώδους και παιδικά απλοϊκού χαρακτήρα, αλλά ταυτόχρονα ένας από τους λίγους γεννημένους ηγέτες. Ο Ρόμπερτ Όουεν είχε υιοθετήσει τις διδασκαλίες των υλιστών φιλοσόφων: ότι ο χαρακτήρας του ανθρώπου είναι το προϊόν από τη μία της κληρονομικότητας και από την άλλη του περιβάλλοντος του ατόμου κατά τη διάρκεια της περιόδου ανάπτυξής του. Στη βιομηχανική επανάσταση οι περισσότεροι από την τάξη του είδαν μόνο χάος και σύγχυση, και την ευκαιρία να ψαρέψουν σ’ αυτά τα ταραγμένα νερά και να κάνουν τεράστιες περιουσίες γρήγορα. Αυτός είδε σ’ αυτή την ευκαιρία να θέσει σε εφαρμογή την αγαπημένη του θεωρία και έτσι να φέρει τάξη μέσα από το χάος.»

ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΣΜΟΣ

Από το 1800 μέχρι το 1829 ο Όουεν διοικούσε τις εγκαταστάσεις καλλιέργειας και επεξεργασίας βαμβακιού στο Νιου Λανάρκ. Ήταν εδώ που αρχικά εφάρμοσε τις θεωρίες του, όπως εξηγεί ο Ένγκελς: «Ένας πληθυσμός, που αρχικά αποτελούνταν από τα πιο διαφορετικά και στο μεγαλύτερο μέρος τους, πολύ εξαθλιωμένα στοιχεία, ένας πληθυσμός που σταδιακά ανέβηκε στις 2500, μετατράπηκε σε αποικία μοντέλο, στην οποία ο αλκοολισμός, η αστυνομία, οι καταδίκες, οι άδικοι νόμοι, η φιλανθρωπία ήταν άγνωστα. Και όλα αυτά, απλά με το να βάλει το κόσμο σε συνθήκες αντάξιες της ανθρώπινης ύπαρξης, και ειδικά με την προσεκτική ανατροφή της νέας γενιάς. Ήταν ο ιδρυτής των νηπιαγωγείων, και τα εισήγαγε πρώτος στο Νιου Λανάρκ. Σε ηλικία δύο ετών τα παιδιά πήγαιναν σχολείο, όπου περνούσαν τόσο καλά που δύσκολα δέχονταν να ξαναπάν στο σπίτι τους. Ενώ οι ανταγωνιστές του έβαζαν τους ανθρώπους να δουλεύουν δεκατρείς και δεκατέσσερις ώρες την ημέρα, στο Νιου Λανάρκ η εργάσιμη μέρα ήταν μόνο δεκάμισι ώρες. Όταν μια κρίση βαμβακιού σταμάτησε την παραγωγή για τέσσερις μήνες, οι εργάτες του συνέχισαν να παίρνουν ολόκληρο το μισθό τους.»

Και παρόλα αυτά ο Όουεν δεν ήταν ευχαριστημένος. «Οι άνθρωποι ήταν σκλάβοι στο έλεός μου», είχε πει. «Το εργαζόμενο κομμάτι αυτού του πληθυσμού των 2.500 ατόμων παρήγαγε καθημερινά τόσο πραγματικό πλούτο για την κοινωνία όσο, θα παρήγαγε το εργαζόμενο κομμάτι ενός πληθυσμού 600.000 μόλις μισό αιώνα πριν. Αναρωτήθηκα τι γινόταν η διαφορά μεταξύ του πλούτου που καταναλωνόταν από 2.500 άτομα και αυτού που θα μπορούσε να καταναλωθεί από 600.000;»

Πήγαινε φυσικά στους ιδιοκτήτες, σαν κέρδος. «Και όμως», είπε ο Όουεν, «αυτή η νέα δύναμη ήταν η δημιουργία της εργατικής τάξης.» Οι άνθρωποι, συμπέραναν οι οπαδοί του Όουεν, θα έπρεπε τώρα να είναι κάπου διακόσιες φορές σε καλύτερη κατάσταση από ότι ήταν πενήντα χρόνια πριν.

Αυτό αποτέλεσε το κεντρικό σημείο του Σοσιαλισμού του Όουεν. Εισηγήθηκε ότι η κοινωνία πρέπει να οργανωθεί πάνω στις γραμμές των κομμουνιστικών κοινοτήτων, πράγμα που επεξεργάστηκε και σχεδίασε. Αλλά όπως παρατήρησε ο Ένγκελς: «Όσο αυτός ήταν απλά ένας φιλάνθρωπος, ανταμείφθηκε μόνο με πλούτο, φήμη, τιμές και δόξα. Ήταν ο πιο δημοφιλής άνδρας στην Ευρώπη. Όχι μόνο άνθρωποι της τάξης του, αλλά κρατικοί αξιωματούχοι και πριγκίπισσες τον άκουγαν επιδοκιμαστικά. Αλλά όταν εμφανίστηκε με τις κομμουνιστικές θεωρίες του, αυτό ήταν ένα εντελώς διαφορετικό πράγμα.»

ΤΑ ΑΔΙΕΞΟΔΑ ΤΩΝ ΟΥΤΟΠΙΚΩΝ

Ο Όουεν θεωρούσε ότι η ατομική ιδιοκτησία, η θρησκεία και ο γάμος (με τη μορφή που είχε τότε) ήταν τα τρία μεγάλα εμπόδια, που έφραζαν το δρόμο στην πορεία για κοινωνική μεταρρύθμιση κι αναμόρφωση. Η «επίσημη» κοινωνία τον αναθεμάτισε και τον εξοστράκισε, όταν έθιξε αυτό το ζήτημα ανοιχτά. Γι’ αυτό το λόγο, ο Όουεν σπρώχτηκε προς το εργατικό κίνημα, μ’ αποτέλεσμα την ίδρυση του Μεγάλου Εθνικού Ενοποιημένου Εργατικού Συνδικάτου το 1833. Σύμφωνα με τον Ένγκελς «κάθε κοινωνικό κίνημα, κάθε πραγματική βελτίωση στην Αγγλία προς όφελος της εργατικής τάξης συνδέεται με το όνομα του Ρόμπερτ Όουεν.»

Η προσφορά των Ουτοπικών Σοσιαλιστών στο σοσιαλιστικό τρόπο σκέψης ήταν τεράστια. Οι ουτοπικοί ήταν τα πιο εγκυκλοπαιδικά μυαλά της εποχής τους. Σε σύγκριση με τους σημερινούς εργατικούς ηγέτες, εκείνοι ήταν γίγαντες. Ο «καθαρός», «σύγχρονος» «σοσιαλισμός» του Τόνυ Μπλέρ, είναι χρονικά πιο πίσω από τη σκέψη των Ουτοπικών σοσιαλιστών και είναι ακόμη πιο καθυστερημένος, όψιμος και αντιδραστικός κι απ’ αυτόν τον τρόπο σκέψης των «Λόλλαρντς» και των «Λέβελλερς».

Όμως η σύγχυση των Ουτοπικών Σοσιαλιστών ήταν το προϊόν των συνθηκών του πρώιμου σύγχρονου καπιταλισμού. Η βιομηχανία σε μεγάλη κλίμακα μόλις έκανε την εμφάνισή της στην Αγγλία κι ακόμα και εκεί, η εργατική τάξη βρισκόταν στη διαδικασία της δημιουργίας της.

Η ταξική πάλη ήταν ακόμη στο αρχικό στάδιο ανάπτυξής της. Μέσα λοιπόν σ’ εκείνες τις συνθήκες, οι Ουτοπικοί Σοσιαλιστές δε θεωρούσαν την εργατική τάξη ως τη δύναμη κρούσης, την αιχμή στην πάλη για κοινωνική αλλαγή. Ο σοσιαλισμός δε θεωρούνταν ως μέρος της εξέλιξης της ανθρώπινης κοινωνίας. Ήταν απλά μια «καλή ιδέα», μια έκφραση της «απόλυτης αλήθειας» η οποία θα μπορούσε να εφαρμοστεί σε οποιαδήποτε στιγμή της ιστορίας. Δε σκοπεύουμε να εξετάσουμε εδώ την αιτία της αποτυχίας των κοινοτήτων του Όουεν. Αρκεί απλά ν’ αναφέρουμε ότι αποδείχτηκε αδύνατη η εγκαθίδρυση σοσιαλιστικών νησίδων σ’ ένα καπιταλιστικό ωκεανό. Οικονομικά και πολιτικά ήταν καταδικασμένες.

Η αστική τάξη δε θα μπορούσε ν’ ανεχτεί μια τέτοια αμφισβήτηση του συστήματός της. Ο καπιταλισμός δε θα μπορούσε ποτέ να διαβρωθεί σταδιακά και να εξαφανιστεί, αλλά έπρεπε να ανατραπεί. «Για να γίνει ο σοσιαλισμός επιστήμη» έλεγε ο Ένγκελς, «έπρεπε πρώτα απ’ όλα να τοποθετηθεί στην πραγματική του βάση.» Κι αυτό βέβαια ήταν το μεγάλο επίτευγμα των Μαρξ και Ένγκελς.

Η πρώιμη σοσιαλιστική σκέψη ασκούσε κριτική στα περιοριστικά πλαίσια της καπιταλιστικής κοινωνίας. Όμως δεν μπορούσε να τα εξηγήσει. Το μόνο που μπορούσαν να κάνουν οι Ουτοπικοί Σοσιαλιστές ήταν ν’ απορρίψουν αυτά τα πλαίσια αφού τα θεωρούσαν κακά.