ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ

Ο Μαρξ θεωρούνταν πάντα η κυρίαρχη φυσιογνωμία σε σχέση με όλους τους στενούς του συνεργάτες. Ο ίδιος ο Ένγκελς εκμυστηρεύτηκε σε ένα παλιό του φίλο: «Όσο ζούσε ο Μαρξ, εγώ έπαιζα δευτερεύοντα ρόλο.» Οι εχθροί του Μαρξισμού προσπάθησαν πάντα να δυσφημίσουν την ουσία του Μαρξισμού, προσπαθώντας να στρέψουν τον Μαρξ εναντίον του Ένγκελς. Το αντίθετο! Η συνεργασία τους στη θεωρία και στην πράξη ήταν απόλυτα ενωτική.

Όπως σωστά περιέγραψε ο Μέρινγκ: «Προς το τέλος της ζωής του, ο Ένγκελς συνήθιζε να λεει πως η υπερβολική -όπως θεωρούσε­ αναγνώριση του ίδιου, θα έβρισκε μια ισορροπία μετά τον θάνατό του. Και πράγματι σήμερα, είναι περισσότερο επικίνδυνο να τον υποτιμήσεις παρά να τον υπερτιμήσεις. Φαίνεται πως ο Μαρξ αναδεικνύεται πάνω από τον Ένγκελς. Αλλά ο Μαρξ δε θα μπορούσε να αναδειχτεί χωρίς τον Ένγκελς, όπως και ο Ένγκελς χωρίς τον Μαρξ. Γιατί ο Ένγκελς δεν ήταν ποτέ ένας απλός βοηθός ή ερμηνευτής του Μαρξ, σαν τους πολλούς που υπήρξαν τόσο κατά τη διάρκεια της ζωής του Μαρξ, όσο και μετά τον θάνατό του. Ήταν ο στενός και αδελφικός του συνεργάτης, όχι ίσος, αλλά διανοητικά ισότιμος.»

Η επιρροή που άσκησε ο Ένγκελς στον Μαρξ δεν είχε όρια. Στο πλευρό του Μαρξ, συνεισέφερε στα πρώτα επιτεύγματα του Μαρξ, στην αναζήτηση των νόμων της ανθρώπινης ιστορίας και στον ειδικό νόμο της κίνησης του καπιταλισμού. Και ο Μέρινγκ κατέληγε: «Το όνομα του θα μείνει ζωντανό στις επόμενες γενιές, όπως ζωντανό θα μείνει και το έργο του». Και είναι πλέον αναμφισβήτητο πως αυτό ακριβώς συνέβη.

Δίπλα στο όνομα του Καρλ Μαρξ, θα βρίσκεται πάντα το όνομα του Φρίντριχ Ένγκελς. Οι δυο τους υπήρξαν οι μεγαλύτεροι ηγέτες και εμπνευστές της παγκόσμιας εργατικής τάξης.

ΟΥΤΟΠΙΚΟΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ

«Ο σύγχρονος σοσιαλισμός, είναι ουσιαστικά, το άμεσο προϊόν της αναγνώρισης, από τη μία, του ταξικού ανταγωνισμού που υπάρχει στην κοινωνία σήμερα, μεταξύ ιδιοκτητών και άκληρων, μεταξύ καπιταλιστών και μισθωτών εργατών και από την άλλη, της αναρχίας που υπάρχει στην παραγωγή». Με αυτό το τρόπο ο Φρίντριχ Ένγκελς ξεκινούσε την ανάλυσή του για τον ουτοπικό και επιστημονικό σοσιαλισμό.

Προτού δώσει μια πιο πλήρη εξήγηση του επιστημονικού σοσιαλισμού, ανέτρεξε στην καταγωγή και στις ρίζες του σοσιαλισμού. Η ιδέα μιας καλύτερης ανθρώπινης κοινωνίας είναι τόσο παλιά όσο και η ίδια η εκμετάλλευση. Ακόμα και πριν απ’ αυτήν, εμφανίστηκαν κοινωνικά κινήματα ενάντια στην ατομική ιδιοκτησία και υπέρ της ισότητας των ανθρώπων ήδη από τον 14ο αιώνα με τους Γουήλιφ και Λόλλαντς. Ο Τζών Μπόλ, ο ηγέτης της αγροτικής εξέγερσης του 1381, είχε διακηρύξει: «Ω εσείς καλοί άνθρωποι, τα πράγματα δεν πήγαν καλά στο παρελθόν στην Αγγλία, ούτε πρόκειται να πάνε, μέχρι όλα να γίνουν κοινά και να μην υπάρχουν δουλοπάροικοι, ούτε ευγενείς, αλλά να είμαστε ίσοι και οι λόρδοι να μην είναι περισσότερο αφέντες από εμάς.»

Νωρίς στον 16ο αιώνα, ο Τόμας Μόρ υποστήριξε την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας στο βιβλίο του «Ουτοπία» (1516). Η ατομική ιδιοκτησία ήταν σύμφωνα με αυτόν, η ρίζα όλων των κακών. Η Ουτοπική Κοινωνία του Μόρ ήταν οργανωμένη στη βάση «στον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του, από τον καθένα σύμφωνα με τις δυνατότητές του». Αυτές όμως οι ιδέες, με δεδομένο το χαμηλό επίπεδο παραγωγής και τεχνολογίας, δεν μπορούσαν να είναι παρά απλά όνειρα εκείνη την εποχή.

Το μέλλον, στη βάση της καταστροφής της φεουδαρχικής κοινωνίας, ανήκε στον καπιταλισμό. Ακόμα και τότε, κατά τη διάρκεια της Αγγλικής Αστικής Επανάστασης μεταξύ του 1642 και 1649, το κίνημα Ντίκερ του Γκέραρτ Ουϊνστάνλευ κινήθηκε προς την απαλλαγή της Αγγλίας από την ατομική ιδιοκτησία και την εγκαθίδρυση της κοινής ιδιοκτησίας. Όσον αφορά τους Λόλλαντς, το κίνημα αυτό επικεντρώθηκε στην κοινή ιδιοκτησία της γης σαν την πηγή ζωής μιας αγροτικής κοινωνίας.

ΟΙ ΓΑΛΛΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

Ο Ένγκελς στο βιβλίο του «Ουτοπικός Σοσιαλισμός και Επιστημονικός Σοσιαλισμός», αναφέρεται στη γιγαντιαία ώθηση στην ανθρώπινη σκέψη που δόθηκε από τον αγώνα ενάντια στη φεουδαρχία στη Γαλλία. «Στη θεωρητική του σκέψη, ο σύγχρονος σοσιαλισμός φαίνεται κατ’ αρχήν σαν μια πιο λογική επέκταση των αρχών που τέθηκαν από τους μεγάλους Γάλλους Φιλοσόφους του 18ου αιώνα. Αυτοί οι μεγάλοι άνδρες, που στη Γαλλία προετοίμασαν τα ανθρώπινα μυαλά για την επερχόμενη επανάσταση, ήταν οι ίδιοι μεγάλοι Επαναστάτες. Δεν αναγνώριζαν καμιά εξωτερική αρχή κανενός είδους. Η θρησκεία, οι φυσικές επιστήμες, η κοινωνία, οι πολιτικοί θεσμοί, όλα υπόκεινται στην πιο αμείλικτη κριτική: το καθετί πρέπει να δικαιώνει την ύπαρξή του στη βάση της λογικής ή να πάψει να υπάρχει. Η λογική έγινε το μέτρο των πάντων.»

Αυτές οι επαναστατικές ιδέες χρησιμοποιήθηκαν για να νικήσουν τα κατάλοιπα της Φεουδαρχικής κοινωνίας. Αλλά ο θρίαμβος της Γαλλικής Αστικής Επανάστασης του 1789-93, είδε την πραγματοποίησή τους στην καπιταλιστική δημοκρατία και στους νόμους και τα δικαιώματά της. Όπως εξήγησε ο Ένγκελς: «Οι μεγάλοι στοχαστές του 18ου αιώνα δεν μπορούσαν, όπως και οι προηγούμενοι από αυτούς, να πάνε πέρα από τα όρια που τους επιβάλλονταν από την εποχή τους.»

Όμως, η εμφάνιση του καπιταλισμού με τη φοβερή του εκμετάλλευση και τις τρομερές κοινωνικές συνθήκες, έφερε και την εμφάνιση νέων σοσιαλιστών στοχαστών. Όμως οι Γάλλοι φιλόσοφοι, «επιθυμούσαν να εγκαθιδρύσουν το βασίλειο της λογικής και του αιώνιου δικαίου», και ισχυρίστηκαν πως οι προκάτοχοί τους είχαν αποτύχει. «Η κοινωνία δεν παρουσίασε τίποτα άλλο εκτός από λάθη. Η απαλλαγή από αυτά ήταν καθήκον της λογικής. Ήταν αναγκαίο τότε να ανακαλυφθεί ένα νέο και τελειότερο σύστημα κοινωνικής δομής και να επιβληθεί στην κοινωνία από τα πάνω με προπαγάνδα και όπου ήταν δυνατό, με το παράδειγμα πειραματικών μοντέλων» (Φρ. Ενγκελς).

Οι κορυφαίοι αντιπρόσωποι αυτού του πρώιμου σοσιαλιστικού κινήματος ήταν ο Σέντ Σιμόν, ο Φουριέ και ο Ρόμπερτ Όουεν. Εμφανίστηκαν με τρομερά λεπτομερή σχέδια για την αναδιοργάνωση της κοινωνίας. «Όσο περισσότερο πληρέστερα ήταν επεξεργασμένα στις λεπτομέρειες, τόσο περισσότερο δεν μπορούσαν να αποφύγουν την εμπλοκή σε καθαρές φαντασιώσεις» (Φρ. Ένγκελς). Γι’ αυτούς η δύναμη των επιχειρημάτων τους ήταν αποφασιστικής σημασίας.