Η ζωή και το έργο του Φρίντριχ Ένγκελς

Σήμερα είναι η επέτειος της γέννησης του μεγάλου θεμελιωτή του επιστημονικού σοσιαλισμού, του Φρίντριχ Ένγκελς (28 Νοέμβρη 1820). Τιμώντας τη μνήμη του δημοσιεύουμε ένα παλιότερο κείμενό μας που συνοψίζει τα βασικά σημεία της επαναστατικής δράσης και του σημαντικού έργου του. Αξίζει να διαβαστεί

ΦΤΩΧΕΙΑ

Όλη αυτή την περίοδο ο Ένγκελς βοηθούσε οικονομικά την οικογένεια του Μαρξ, η οποία όμως παρ’ όλα αυτά συνέχισε να ζει σε συνθήκες μεγάλης φτώχειας για πολλά χρόνια. Σύμφωνα με τον Λένιν, αν δεν υπήρχε η σταθερή και φιλική οικονομική βοήθεια του Ένγκελς, ο Μαρξ όχι μόνο δε θα μπορούσε να τελειώσει τη συγγραφή του «Κεφαλαίου», αλλά ήταν αμφίβολο αν θα επιβίωνε. Ο Ένγκελς έμελλε να παραμείνει στο Μάντσεστερ έως το 1870, προτού γυρίσει πίσω στο Λονδίνο. Όλα αυτά τα χρόνια που οι δύο άντρες ήταν χωριστά αλληλογραφούσαν ουσιαστικά καθημερινά, ανταλλάσσοντας ιδέες πάνω σε όλα τα ζητήματα, και ειδικότερα στην παραπέρα ανάπτυξη των ιδεών του επιστημονικού σοσιαλισμού.

«Για είκοσι χρόνια» έγραφε η κόρη του Μαρξ Ελεονόρα, «οι δύο φίλοι είχαν ελάχιστες και μικρές συναντήσεις. Ο Ένγκελς ήταν καταδικασμένος στην αναγκαστική εργασία, και για σχεδόν είκοσι χρόνια οι δύο φίλοι είχαν μόνο σπάνιες, σύντομες και περιστασιακές συναντήσεις. Αλλά η σχέση τους δε σταμάτησε. Μία από τις πρώτες μου αναμνήσεις είναι η άφιξη των γραμμάτων από το Μάντσεστερ. Οι δύο φίλοι έγραφαν οι ένας στον άλλο σχεδόν κάθε μέρα και θυμάμαι πόσο συχνά ο Μουρ, όπως φώναζε ο Ένγκελς τον πατέρα μου, συνήθιζε να μιλάει στα γράμματα, λες και ο συντάκτης τους ήταν εκεί. «Όχι δεν είναι έτσι», «Αυτό είναι σωστό» κ.λ.π. Αλλά αυτό που θυμάμαι εντονότερα είναι ότι ο Μουρ γελούσε μερικές φορές με τα γράμματα του Ένγκελς, μέχρι δάκρυα να αρχίσουν να τρέχουν από τα μάτια του».

Τα χρόνια ως το 1864 ήταν τα χρόνια της υπεράσπισης των ιδεών, της αναζήτησης σημείων υποστήριξης και της επανοικοδόμησης του κινήματος μετά τη βαριά ήττα της Ηπειρωτικής Επανάστασης.

Η ΠΡΩΤΗ ΔΙΕΘΝΗΣ

Το 1864 ιδρύθηκε η Διεθνής Ένωση Εργατών, η Πρώτη Διεθνής, στην οποία ο Ένγκελς και ο Μαρξ έμελλε να παίξουν καθοριστικό ρόλο. Η Διεθνής εξέλεξε τον Μαρξ στο Γενικό της Συμβούλιο και του ανέθεσε την υπευθυνότητα της συγγραφής των κειμένων. Ο Ένγκελς εκλέχτηκε μέλος της Εκτελεστικής της Επιτροπής, και ανέλαβε την καθοδήγηση των τμημάτων του Βελγίου, της Ισπανίας και της Ιταλίας. Η Διεθνής αυτή συνέδεσε μεταξύ τους διαφορετικές πολιτικές τάσεις, τις οποίες ο Μαρξ και ο Ένγκελς κατάφεραν να τις μετατρέψουν σε ένα ενιαίο κίνημα. Εκείνη την εποχή, η Διεθνής αποτέλεσε μια μεγάλη απειλή για την παγκόσμια αστική τάξη, παρά τις περιορισμένες αριθμητικές της δυνάμεις και τη σχετική πολιτική ανομοιομορφία της.\

Με το ξέσπασμα του Γαλλο-Πρωσικού πολέμου το 1870, ο Ένγκελς παρακολούθησε στενά την ανάπτυξή του. Τα άρθρα του στις εφημερίδες απέδειξαν τις εκτεταμένες γνώσεις του πάνω σε ζητήματα στρατηγικής πολέμου, κάτι που του έδωσε το προσωνύμιο «Ο Στρατηγός». Τον ίδιο χρόνο εγκατέλειψε τη δουλειά του στο Μάντσεστερ, και μετακόμισε μόνιμα στο Λονδίνο, για να είναι μαζί με τον Μαρξ. Έμεινε σε ένα σπίτι μόλις δέκα λεπτά μακριά από το σπίτι του Μαρξ, στο Maitland Park, και έτσι συνεργαζόταν μαζί του σχεδόν κάθε μέρα.

Μετά την ήττα της Παρισινής Κομμούνας -του πρώτου εργατικού κράτους- ένα χρόνο αργότερα, ένα νέο κύμα αντίδρασης απλώθηκε ξανά σε ολόκληρη την Ευρώπη. Αυτό δημιούργησε τεράστιες δυσκολίες στη νέα Διεθνή, ιδίως κάτω από τις ίντριγκες και τις ενέργειες των αναρχικών. Έτσι το Συνέδριο της Χάγης αποφάσισε να μεταφέρει την έδρα του Γενικού Συμβουλίου της Διεθνούς στη Νέα Υόρκη και εξέλεξε τον Ένγκελς γραμματέα της. Αλλά η κατάσταση χειροτέρεψε και έτσι το 1876 αποφασίστηκε η διάλυση της Διεθνούς, ώστε να μπορέσει να διατηρήσει τα επιτεύγματά της για το μέλλον. Μέσα σε μια σχεδόν δεκαετία, η δουλειά της Διεθνούς και η βαθιά επιρροή του Μαρξισμού, είχε σαν αποτέλεσμα την πλατιά ανάπτυξη του Ευρωπαϊκού εργατικού κινήματος και τη δημιουργία μαζικών εργατικών κομμάτων.

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ

Μέσα στη δεκαετία του 1870, ο Ένγκελς, έχοντας καθημερινή επαφή με τον Μαρξ, αφιέρωσε πολύ χρόνο στη μελέτη των σύγχρονων επιστημονικών θεωριών. Έτσι, το 1878 δημοσίευσε το εκπληκτικό του έργο «Αντι-Ντύρινγκ», στο οποίο αναπτύσσει τις ιδέες του Διαλεκτικού Υλισμού, του Ιστορικού Υλισμού και της Μαρξιστικής Οικονομίας. Στην πραγματικότητα, αυτό ήταν ένα συμπληρωματικό έργο στον ανεπανάληπτο πρώτο τόμο του «Κεφαλαίου» του Μαρξ, που είχε δημοσιευτεί ήδη το 1867.

Όμως, ο Μαρξ δεν μπόρεσε να τελειώσει το Κεφάλαιο. Τα ατέλειωτα χρόνια στέρησης και εξοντωτικής δουλειάς υπέσκαψαν σοβαρά την υγεία του. Η αφοσιωμένη γυναίκα του πέθανε το 1881. Ο ίδιος πέθανε στις 14 Μάρτη 1883. Έτσι ο Ένγκελς έμεινε μόνος του για να συνεχίσει το έργο τους. Πέντε χρόνια νωρίτερα είχε χάσει και τη σύντροφο της ζωής του, την Lizzi Burns, μια Ιρλανδή που είχε δώσει την ψυχή και το σώμα της για την ανεξαρτησία της Ιρλανδίας.

Έτσι, μετά την απώλεια του Μαρξ, ο Ένγκελς αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στην προετοιμασία και τη δημοσίευση του Δεύτερου και του Τρίτου Τόμου του Κεφαλαίου, από υλικό που είχε αφήσει ατελείωτο ο ίδιος ο Μαρξ. Αυτοί οι τόμοι αποτελούν στην πραγματικότητα τη δουλειά και των δύο μεγάλων επαναστατών μαζί. Αμέσως μετά ο Ένγκελς έγραψε την «Καταγωγή της Οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους», τη «Διαλεκτική της Φύσης» (που δημοσιεύτηκε σαν ανολοκλήρωτο χειρόγραφο μόλις το 1925), καθώς και πολλές εργασίες και άρθρα για την υπεράσπιση του Μαρξισμού.

Αλλά η συνεισφορά του Ένγκελς δεν ήταν μόνο στη θεωρία. Παρακολούθησε από κοντά την ανάπτυξη των Βρετανικών συνδικάτων για τα οποία έγραψε πολλά εξαίσια άρθρα. Έδωσε επίσης τη δική του μάχη για την ίδρυση ανεξάρτητου κόμματος της εργατικής τάξης, κριτικάροντας σκληρά τον σεχταρισμό του SDF και καλωσορίζοντας τη δημιουργία του ILP (Ανεξάρτητου Εργατικού Κόμματος).

Σύμφωνα με ένα στενό φίλο του Μαρξ και του Ένγκελς, τον Φρίντριχ Λέσσνερ, η ικανότητα και η αγάπη του Ένγκελς για δουλειά, διατηρήθηκαν αναλλοίωτες ως το τέλος της ζωής του. Η τεράστια γνώση ξένων γλωσσών είναι ένα πολύ γνωστό του χαρακτηριστικό. Γνώριζε άπταιστα δέκα γλώσσες, αλλά παρόλα αυτά ξεκίνησε να μαθαίνει Νορβηγικά σε ηλικία πάνω από 70 ετών, μόνο και μόνο για να μπορέσει να διαβάσει Ιψεν και Κίλλαντ από το πρωτότυπο.

ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ

Μίλησε για τελευταία φορά δημόσια το 1883, όταν έδωσε μια σειρά διαλέξεις στο συνέδριο της Γενεύης, στη Βιέννη και στο Βερολίνο. Όπως παρατηρεί ο Λέσσνερ «Μέχρι το θάνατό του, ο Ένγκελς έδειχνε την ίδια ηρεμία και αποφασιστικότητα και ήταν απλός και συγκεκριμένος σε όλες του τις δραστηριότητες. Ότι και αν τον ρωτούσαν, αυτός έδινε πάντα μια σύντομη, αλλά έγκυρη απάντηση.»

«Έλεγε πάντα την άποψή του με ειλικρίνεια, είτε αυτή ήταν αρεστή, είτε όχι. Όταν ο Ένγκελς διαφωνούσε με οτιδήποτε μέσα στο κόμμα, εξέφραζε τη διαφωνία του αμέσως και χωρίς περιστροφές. Δεν προχωρούσε ποτέ σε συμβιβασμούς… Είχε πάρα πολλές επισκέψεις. Σύντροφοι από το κόμμα, αλλά και άλλοι, έρχονταν συχνά για να τον δουν. Όταν το Σοσιαλδημοκρατικό κόμμα έπρεπε να μεταφερθεί από τη Ζυρίχη στο Λονδίνο, στα τέλη της δεκαετίας του 1881, οι επισκέψεις αυξήθηκαν. Το σπίτι του Ένγκελς ήταν πάντα ανοικτό για όλους.»

Ο Ένγκελς επισκέφτηκε για τελευταία φορά το Ηστμπουρν, το αγαπημένο του καταφύγιο για λόγους υγείας, το καλοκαίρι του 1895. Επέστρεψε στο Λονδίνο στα τέλη του Ιουλίου, αλλά η υγεία του δε βελτιώθηκε. Πέθανε στις 5 Αυγούστου του 1895. Η τελευταία του επιθυμία ήταν οι στάχτες του να σκορπιστούν στη θάλασσα του Beachy Head, στο Ηστμπουρν, κάτι που έγινε στις 27 Αυγούστου του 1895.