ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΖΩΟ

Αλλά ενώ ο Δαρβίνος έδωσε έμφαση στις υλικές ομοιότητες μεταξύ του ζωικού βασιλείου και του Homo Sapiens (του σύγχρονου ανθρώπου), ο Ένγκελς επικεντρώθηκε στις διαφορές. Το ανθρώπινο είδος, αν και ήταν το αποτέλεσμα των υλικών εξελικτικών διαδικασιών του ζωικού κόσμου, είναι παρόλα αυτά ένα μοναδικό κοινωνικό ζώο. Χωρίς ποτέ να εγκαταλείπουν τη σταθερή βάση του υλισμού, ο Μαρξ και ο Ένγκελς προσπάθησαν να εξηγήσουν τον τρόπο με τον οποίο οι ποσοτικές επαναστατικές αλλαγές που συνέβησαν στους πιθήκους, δημιούργησαν ένα ποιοτικά διαφορετικό είδος, ένα μοναδικό, σκεπτόμενο, κοινωνικό ζώο. Ο άνθρωπος, εξήγησε ο Ένγκελς, ήταν το μόνο ζώο που χρησιμοποίησε την εργασία -μια συνειδητή αλληλεπίδραση με τη φύση, που προκαλούσε σκόπιμα αλλαγές στη φύση προς όφελος του Ανθρώπου, αλλά άλλαζε και τον ίδιο τον άνθρωπο μέσα από την ίδια διαδικασία.

Η κεντρική ιδέα του δοκιμίου του Ένγκελς για τον ρόλο της εργασίας, ήταν να δείξει πως η ανθρώπινη εργασία και η κοινωνική οργάνωση δεν ήταν τόσο το αποτέλεσμα, όσο η αιτία της ανάπτυξης του ανθρώπινου χεριού και του μυαλού, εκείνων δηλαδή των ικανοτήτων που γενικά χρησιμοποιούνται για να χαρακτηρίσουν τις ανθρώπινες ομοιότητες. Ο Ένγκελς εξήγησε ότι, «η εργασία είναι η θεμελιώδης βασική συνθήκη για την ανθρώπινη ύπαρξη, αφού έπαιξε ένα τέτοιο ρόλο που με μια έννοια, μπορούμε να πούμε πως η εργασία δημιούργησε τον ίδιο τον άνθρωπο». Η αντίληψη του Ένγκελς βρισκόταν σε πλήρη αντίθεση με εκείνους, οι οποίοι έβλεπαν την ανθρώπινη εξέλιξη μέσα από τον «πολιτισμό», σαν μια διαδικασία που υποκινούνταν από ιδέες και σκέψεις.

Ο Ένγκελς παραπονέθηκε ότι «όλη η ουσία για το άμεσα πλεονεκτήματα του πολιτισμού αποδόθηκε στο μυαλό, στην ανάπτυξη και τη δραστηριότητα του νου. Οι άνθρωποι συνήθισαν να ερμηνεύουν τις ενέργειές τους με τις σκέψεις τους αντί με τις ανάγκες τους… ακόμα και οι πιο υλιστές φυσικοί επιστήμονες της Δαρβινικής σχολής είναι ανίκανοι να σχηματίσουν την οποιαδήποτε καθαρή ιδέα για την προέλευση του ανθρώπου, επειδή κάτω από την ιδεολογική επιρροή της κυρίαρχης αντίληψης, δεν μπορούν να αναγνωρίσουν τον ρόλο που έπαιξε η εργασία σε αυτή τη διαδικασία.»

Η ιδεαλιστική αντίληψη της προέλευσης τις ανθρωπότητας βρήκε την έκφρασή της στους επιστημονικούς κύκλους, στη γενικότερη θεωρία πως το ανθρώπινο είδος ανέπτυξε έναν μεγάλο εγκέφαλο πριν την ανάπτυξη του χεριού και πριν γίνει δίποδο ζώο, (δηλ. πριν περπατήσει όρθιο). Υπνωτισμένοι από τις απορίες της κοινωνίας, οι επιστήμονες των ημερών του Ένγκελς (και αργότερα) υποβάθμισαν τα πιο εκπληκτικά επιτεύγματα του εργαζόμενου χεριού.

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Με σχεδόν πλήρη έλλειψη της οποιασδήποτε έμμεσης η άμεσης επιστημονικής απόδειξης, και χρησιμοποιώντας μόνο τη μέθοδο του διαλεκτικού υλισμού, ο Ένγκελς μπόρεσε να δείξει πως οι «αποδεκτές» επιστημονικές θεωρίες της ανθρώπινης εξέλιξης ήταν λαθεμένες. Το δοκίμιό του, εξηγεί πως η όρθια στάση και ο διποδισμός του πρωτόγονου ανθρώπου, απελευθέρωσε τα χέρια και η χρησιμοποίησή τους οδήγησε σε παραπέρα προσαρμογή και ανάπτυξη του χεριού, έτσι που το χέρι ήταν ταυτόχρονα το «όργανο» και το «δημιούργημα» της εργασίας.

Η συνειδητή αλληλεπίδραση του ανθρώπου με τη φύση -που άλλαξε την ίδια στιγμή και τους δύο­- ήταν μια ενεργή εξελικτική διαδικασία, σε αντίθεση με τις αλληλεπιδράσεις των υπολοίπων ζώων με τη φύση, οι οποίες είναι εντελώς παθητικές. Ο άνθρωπος είναι το μόνο ζώο που ασχολήθηκε με την εργασία.

«Τα ζώα με μια ευρύτερη εύνοια, έχουν επίσης εργαλεία, αλλά μόνο σαν προεκτάσεις του σώματός τους… μόνο ο άνθρωπος πέτυχε να βάλει τη σφραγίδα του στη φύση…» έγραφε ο Ένγκελς. Αλλά η χρήση και η κατασκευή των εργαλείων, εξήγησε ο Ένγκελς, αύξησε επίσης τη χρησιμότητα και τη σκοπιμότητα της κοινής δραστηριότητας, της κοινωνικής εργασίας. Η κατασκευή εργαλείων και η κοινωνική εργασία, έβαλαν μαζί το ζήτημα της αναγκαιότητας της γλώσσας και της ομιλίας.

“Πρώτα έρχεται η εργασία και μετά, μαζί με αυτήν, η άρθρωση του λόγου -αυτά ήταν τα δύο θεμελιώδη κίνητρα κάτω από την επίδραση των οποίων ο εγκέφαλος του πιθήκου βαθμιαία εξελίχθηκε σε αυτόν του ανθρώπου”.

Η παραπέρα εξέλιξη του εγκεφάλου θα αλληλεπιδρούσε βέβαια με τις εργασιακές διαδικασίες και τις κοινωνικές εξελίξεις για να δημιουργήσουν μεγαλύτερη ικανότητα για ομιλία, αμφισβήτηση, δικαιοσύνη και αφηρημένη σκέψη. Οι συσσωρευμένες συνέπειες αυτών των διαδικασιών αλληλεπίδρασης, οδήγησαν στη δημιουργία του ανθρώπου.

«Μέσα από τη συνδυασμένη λειτουργία των χεριών, των οργάνων λόγου και του εγκεφάλου, όχι μόνο σε κάθε άτομο ξεχωριστά αλλά και γενικά στην κοινωνία, τα ανθρώπινα όντα έγιναν ικανά να εκτελούν πιο σύνθετες λειτουργίες…»

Η κοινωνική συσσώρευση γνώσης, ικανότητας και επιδεξιότητας σήμανε πως όλα αυτά μπορούσαν να περάσουν μέσο του λόγου από τη μια γενιά στην επόμενη. Έτσι δρομολογήθηκε συνεπώς η πολιτιστική εξέλιξη.

Μια επανεξέταση των ιδεών του Ένγκελς στο φως των συγχρόνων ανακαλύψεων αποδεικνύει την αξία τους. Εάν ο Ένγκελς ζούσε σήμερα, αναμφίβολα θα βυθιζόταν στο πλήθος των λεπτομερειών, των γεγονότων και της σύγχρονης γνώσης, και αφού θα τα μελετούσε με σχολαστικό τρόπο θα ξανάγραφε το «Ρόλο της εργασίας στη εξανθρώπιση του πιθήκου», με τις ίδιες θεμελιώδεις ιδέες.

ΓΡΑΦΤΗΚΕ ΤΟ 1995 ΜΕ ΤΗΝ ΕΥΚΑΙΡΙΑ ΤΗΣ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗΣ 100 ΧΡΟΝΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΈΝΓΚΕΛΣ